An Cung Ngưu Hoàng Hoàn có thực sự điều trị và phòng ngừa đột quỵ?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay – Cố vấn Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, Đại học Quốc gia TP.HCM, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Đào tạo, Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TP.HCM, Chủ tịch Hội Đông Tây y kết hợp TP.HCM.

An Cung Ngưu Hoàng Hoàn: Bằng chứng khoa học chưa đủ mạnh

An Cung Ngưu Hoàng Hoàn (ACNHH) được ghi nhận trong tác phẩm Ôn bệnh điều biện của Ngô Cúc Thông từ hàng trăm năm trước. Theo y học cổ truyền (YHCT), thuốc có công năng thanh nhiệt giải độc, khai khiếu, trấn kinh, thường được sử dụng trong những bệnh cảnh nhiệt nhập tâm bào, đàm nhiệt bế khiếu hoặc nhiệt bế, với các biểu hiện như sốt cao, rối loạn ý thức, hôn mê, mặt đỏ, thở thô, lưỡi đỏ, rêu vàng.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng “nhiệt bế” thuộc hệ thống biện chứng riêng của YHCT, không thể đồng nhất trực tiếp với nhồi máu não hay xuất huyết não theo y học hiện đại. Do đó, không thể xem An Cung là thuốc điều trị mọi trường hợp đột quỵ chỉ dựa trên một số biểu hiện như méo miệng, yếu tay chân hoặc hôn mê.

Ở góc độ dược lý hiện đại, An Cung là chế phẩm đa thành phần đang được nghiên cứu về khả năng tác động lên tổn thương thần kinh. Một số nghiên cứu tiền lâm sàng gợi ý thuốc có thể liên quan đến các cơ chế điều hòa viêm thần kinh, stress oxy hóa, chết tế bào theo chương trình (apoptosis), quá trình tự thực bào (autophagy) và bảo vệ hàng rào máu não.

Đây là những dữ liệu đáng chú ý về mặt cơ chế, nhưng kết quả nghiên cứu trên tế bào hoặc động vật chưa thể được xem là bằng chứng trực tiếp chứng minh hiệu quả điều trị ở người.

Bằng chứng lâm sàng hiện nay cũng chưa thống nhất. Thử nghiệm ANGONG TRIAL được thực hiện theo thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược tại 17 trung tâm, trên người bệnh nhồi máu não cấp mức độ trung bình đến nặng. Kết quả chưa ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về thay đổi thể tích ổ nhồi máu hoặc phù não giữa nhóm sử dụng An Cung và nhóm dùng giả dược.

Trong khi đó, một thử nghiệm thăm dò khác năm 2025 trên 125 người bệnh nhồi máu não do tắc mạch lớn, đã được can thiệp nội mạch, ghi nhận kết cục chức năng sau 90 ngày thuận lợi hơn ở nhóm được bổ sung An Cung.

Tuy nhiên, nghiên cứu này có quy mô nhỏ, thực hiện tại một trung tâm, theo thiết kế nhãn mở. Đáng chú ý, tất cả người bệnh đều đã được tái thông mạch bằng can thiệp nội mạch. Điều này có nghĩa An Cung được đánh giá với vai trò điều trị bổ trợ, không phải phương pháp thay thế can thiệp lấy huyết khối.

Như vậy, dù có những dữ liệu nghiên cứu đáng quan tâm, bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ để đặt An Cung ngang hàng với các phương pháp điều trị đột quỵ đã được xác lập. Đặc biệt, thuốc không phải là thuốc tiêu sợi huyết và không thể thay thế các phương pháp tái thông động mạch não đang bị huyết khối làm tắc.

Nguy cơ từ An Cung giả và những thành phần cần lưu ý

Với một chế phẩm đa thành phần như An Cung, chất lượng sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sản phẩm giả hoặc không đạt tiêu chuẩn có thể không mang lại tác dụng mong đợi, đồng thời tạo ra những nguy cơ khó dự đoán.

Nếu thành phần không đúng công bố, người sử dụng có thể tiếp xúc với dược liệu thay thế, tạp chất, phẩm màu hoặc những chất không được công bố. Hàm lượng các thành phần không ổn định cũng khiến nguy cơ độc tính thay đổi. Vì vậy, người dân không nên mua sản phẩm trôi nổi chỉ dựa vào bao bì, giá thành hoặc lời quảng cáo về xuất xứ.

Một vấn đề khác cần quan tâm là một số công thức An Cung truyền thống có chứa chu sa và hùng hoàng. Chu sa có thành phần chính là mercury sulfide (HgS), trong khi hùng hoàng chứa các sulfide của arsenic.

Không thể đánh đồng độc tính của những thành phần này với methylmercury, mercuric chloride hoặc các dạng arsenic hòa tan, bởi dạng hóa học ảnh hưởng rất lớn đến khả năng hấp thu và độc tính.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa các thành phần trên hoàn toàn vô hại. Nguy cơ còn phụ thuộc vào liều lượng, thời gian sử dụng, quy trình bào chế, chất lượng nguyên liệu cũng như chức năng gan, thận của người bệnh.

Viên an cung ngưu hoàng hoàn

Một số nghiên cứu đã ghi nhận các phản ứng có hại liên quan đến An Cung, nhưng dữ liệu hiện nay chưa đủ để xác định chính xác tần suất. Vì vậy, không nên xem An Cung là chất độc tuyệt đối, nhưng cũng không thể coi đây là thuốc bổ có thể sử dụng tùy ý hoặc kéo dài.

Đặc biệt, chưa có cơ sở khoa học cho việc uống An Cung hàng tháng, hàng quý hoặc vài lần mỗi năm với mục đích “làm sạch mạch máu”, phòng ngừa đột quỵ. Các biện pháp dự phòng cần tập trung vào những yếu tố nguy cơ đã được chứng minh như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, rung nhĩ, hút thuốc lá, ít vận động và các bệnh lý tim mạch.

Diễn tiến xấu sau khi uống An Cung: Không nên vội quy kết nguyên nhân

Một số người bệnh có thể diễn tiến xấu hoặc phải cấp cứu sau khi đã sử dụng An Cung. Tuy nhiên, về mặt khoa học, không nên mặc nhiên kết luận mọi biểu hiện xảy ra sau khi uống thuốc đều do thuốc gây ra. Mối liên quan về thời gian không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả.

Chẳng hạn, người bệnh đột quỵ có thể xuất hiện nôn ói do tổn thương thần kinh, tăng áp lực nội sọ hoặc tổn thương thân não. Rối loạn ý thức cũng có thể tiến triển do ổ nhồi máu lan rộng, phù não, xuất huyết não hoặc những rối loạn chuyển hóa khác. Vì vậy, cần đánh giá toàn bộ bệnh cảnh thay vì quy ngay các triệu chứng cho thuốc.

Ngược lại, một nguy cơ thực tế cần đặc biệt lưu ý là sặc đường thở. Đột quỵ có thể gây rối loạn nuốt và suy giảm phản xạ bảo vệ đường thở. Nếu người bệnh đang lơ mơ, hôn mê hoặc nuốt khó nhưng gia đình vẫn cố nhét viên thuốc vào miệng hay đổ thuốc đã hòa nước, thuốc và dịch có thể đi vào khí quản, gây tắc nghẽn đường thở hoặc viêm phổi hít.

Đây là lý do quan trọng khiến người nghi ngờ đột quỵ không nên tự ý được cho ăn, uống hoặc dùng thuốc khi chưa được đánh giá khả năng nuốt.

Ngoài ra, dị ứng hoặc phản ứng quá mẫn cũng có thể xảy ra. Nếu sau khi uống thuốc, người bệnh xuất hiện mề đay lan rộng, phù môi, lưỡi, khó thở, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức tiến triển nhanh, cần được cấp cứu.

Đối với nguy cơ chảy máu, hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để khẳng định An Cung trực tiếp làm tăng khối máu tụ hoặc gây xuất huyết não. Một số nghiên cứu đã sử dụng An Cung như liệu pháp bổ trợ trong xuất huyết não, nhưng chất lượng bằng chứng nhìn chung còn hạn chế. Do đó, không nên đơn giản hóa vấn đề bằng nhận định uống An Cung sẽ làm vỡ mạch hoặc khiến máu chảy nhiều hơn.

Điều quan trọng là tại nhà, gia đình không thể chỉ dựa vào triệu chứng để xác định chắc chắn người bệnh đang bị nhồi máu não hay xuất huyết não. Việc phân biệt cần có các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT hoặc MRI não.

Nếu người bệnh đã uống An Cung, gia đình cần thông báo cho bác sĩ tên sản phẩm, liều lượng, thời điểm sử dụng và mang theo bao bì hoặc phần thuốc còn lại nếu có.

Nghi ngờ đột quỵ: Ưu tiên cấp cứu, không chờ tác dụng của An Cung

Khi nghi ngờ đột quỵ, việc đầu tiên không phải là tìm An Cung mà là nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện. Trong đột quỵ có nguyên tắc “Thời gian là não” (Time is brain). Khi động mạch não bị tắc, vùng mô não thiếu máu nhưng còn khả năng cứu được sẽ giảm dần nếu không được tái tưới máu kịp thời.

Gia đình cần nghĩ đến đột quỵ khi người bệnh đột ngột xuất hiện các dấu hiệu như méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, không hiểu lời nói, mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc rối loạn ý thức.

Một thông tin đặc biệt quan trọng cần ghi nhớ là thời điểm cuối cùng người bệnh còn hoàn toàn bình thường. Đây là dữ liệu giúp bác sĩ đánh giá khả năng áp dụng các phương pháp điều trị tái tưới máu.

Trong thời gian chờ vận chuyển, không nên tự ý cho người bệnh ăn, uống hoặc dùng thuốc khi chưa biết khả năng nuốt. Gia đình cũng không nên chờ xem người bệnh có tỉnh lại sau khi uống An Cung hay không, hoặc thực hiện những biện pháp như chích máu đầu ngón tay, cạo gió, xoa dầu vì có thể làm chậm thời gian đến bệnh viện.

An Cung không phải thuốc dự phòng đột quỵ

Một quan niệm cần được điều chỉnh là sử dụng An Cung định kỳ để phòng ngừa đột quỵ. Hiện không có bằng chứng khoa học cho thấy người khỏe mạnh uống thuốc theo tháng, quý hoặc định kỳ có thể làm sạch mạch máu, hòa tan mảng xơ vữa hay ngăn ngừa đột quỵ.

Dự phòng đột quỵ hiệu quả vẫn phải tập trung vào kiểm soát huyết áp, đường huyết, lipid máu, rung nhĩ và các yếu tố nguy cơ tim mạch; đồng thời bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì vận động và kiểm soát cân nặng.

Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay, YHCT có thể có vị trí trong mô hình điều trị tích hợp, nhưng tích hợp không có nghĩa là thay thế một phương pháp đã được chứng minh bằng phương pháp chưa có bằng chứng tương đương.

Với An Cung, các nghiên cứu hiện đại đang cung cấp thêm những dữ liệu đáng quan tâm, nhưng cần hiểu đúng phạm vi và giới hạn của từng nghiên cứu.

“Khi nghi ngờ đột quỵ, hãy ưu tiên cấp cứu và bảo vệ thời gian vàng. An Cung, nếu có vai trò, phải được sử dụng đúng chỉ định, đúng thời điểm và trong một chiến lược điều trị được bác sĩ đánh giá. Không nên để một viên thuốc trong tủ gia đình trở thành lý do khiến người bệnh đến bệnh viện muộn hơn”.

Nguồn: Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM