Chiến lược phòng ngừa biến chứng đột quỵ và suy tim ở người bệnh rung nhĩ

1. Dự phòng biến chứng cho bệnh nhân rung nhĩ được thực hiện khi nào và bằng cách nào?

GS.TS.BS Trương Quang Bình trả lời: Cách phòng ngừa biến chứng do rung nhĩ tốt nhất chính là làm sao để bản thân không bị rung nhĩ. Rung nhĩ do nhiều yếu tố nguy cơ gây ra như: tăng huyết áp không khống chế, bệnh mạch vành không điều trị, suy tim không kiểm soát tốt…

Vì vậy, đối với những người chưa phải là bệnh nhân rung nhĩ, họ cần phải giải quyết những yếu tố nguy cơ đó để không bị rung nhĩ.

Người đã bị rung nhĩ cần phải điều trị sớm. Một số phương pháp điều trị rung nhĩ gồm: sử dụng thuốc, sốc điện hoặc đốt điện để không còn rung nhĩ nữa. Khi không còn rung nhĩ nữa, bệnh nhân sẽ không gặp biến chứng.

Nếu không có biện pháp nào có thể xóa bỏ rung nhĩ, bệnh nhân buộc lòng phải học cách sống chung với nó.

Khi sống chung với rung nhĩ, người bệnh phải tìm cách hạn chế tối đa các biến chứng do bệnh gây ra. Ví dụ như đối với tình trạng rung nhĩ do tim đập quá nhanh, bệnh nhân phải có biện pháp kiểm soát tần số đó để tránh tổn hại cho tim. Khi đã có rung nhĩ, chắc chắn bệnh nhân sẽ có nguy cơ hình thành huyết khối trong buồng tâm nhĩ từ đó gây ra tắc mạch nơi khác.

Do đó, chúng ta phải điều trị sao để ngăn chặn sự hình thành các cục máu đông trong tâm nhĩ nhằm tránh biến chứng thuyên tắc.

PGS.TS.BS Trương Quang Bình, Phó Giám đốc bệnh viện, Giám đốc Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Đại học Y dược TPHCM (giữa) chia sẻ về cách phòng ngừa biến chứng do rung nhĩ.

2. Có những loại thuốc nào được sử dụng trong việc dự phòng rung nhĩ?

TS.BS Nguyễn Bá Thắng trả lời: Biến chứng gây ra ở các cơ quan ở não có liên quan đến việc hình thành cục máu đông. Để giảm nguy cơ hình thành cục máu đông, bệnh nhân sẽ cần dùng một số biện pháp như dùng thuốc để điều trị phù hợp nhất, chẳng hạn như thuốc kháng đông.

Trên thực tế, nhiều người thường gọi đây là thuốc loãng máu. Tuy nhiên, nếu gọi bằng tên gọi này có thể khiến chúng ta nhầm lẫn với thuốc khác là thuốc kháng kết tập tiểu cầu, cụ thể là thuốc Aspirin.

Song, nhóm kháng kết tập tiểu cầu lại không phù hợp với cơ chế hình thành cục máu đông ở trong tim nên thuốc này không phải là chỉ định đúng và chính cho việc phòng ngừa huyết khối trong rung nhĩ.

Đối với điều trị rung nhĩ, chúng ta phải dùng thuốc kháng đông đúng. Thuốc kháng đông được sử dụng lâu dài là thuốc kháng đông đường uống. Theo đó, nhóm thuốc đã được chứng minh có hiệu quả và được sử dụng khá lâu đời là thuốc đối kháng với Vitamin K (Acenocoumarol, Warfarin).

Tuy nhiên, mặt khó khăn của chúng ta không phải là việc uống đúng liều lượng mà là phải kiểm tra thuốc vào trong máu có tác dụng tốt hay không. Do đó, khi dùng thuốc, bệnh nhân phải dùng xét nghiệm máu tính chỉ số INR để xem tác dụng của thuốc có đủ chưa.

Nếu mức INR quá thấp, thuốc sẽ không bảo vệ tốt và bệnh nhân vẫn bị cục máu đông gây ra nhồi máu não. Nếu INR quá cao, nó sẽ gây ra biến chứng xuất huyết. Theo đó, mức INR cần kiểm soát đối với rung nhĩ là từ 2 – 3.  Như vậy, khi bệnh nhân dùng thuốc này, bác sĩ sẽ cho xét nghiệm khá thường xuyên để đánh giá xem việc dùng thuốc có đạt hiệu quả hay chưa để điều chỉnh kịp thời.

Một rắc rối nữa là việc kiểm soát huyết áp không hề dễ dàng. Ngoài chuyện phiền phức do phải xét nghiệm thường xuyên, tùy theo giá trị mà chúng ta phải điều chỉnh thuốc lên xuống và cách uống thuốc cũng rất phức tạp. Bởi khi thuốc hấp thu vào người, nó sẽ thay đổi tùy theo nhiều yếu tố, đặc biệt là chế độ ăn.

Chẳng hạn, trong hôm nay, thuốc có thể hấp thu tốt, INR tăng lên. Nhưng vào ngày mai, bệnh nhân có chế độ ăn không tốt, lúc này mức độ hấp thu không còn tốt nữa dẫn đến INR sụt xuống.

Có thể thấy, việc dùng thuốc rất khó khăn. Trên thực tế, tỷ lệ bệnh nhân được sử dụng thuốc này trước đây thấp hơn rất nhiều so với mong đợi. Tốt nhất, những bệnh nhân có rung nhĩ được đánh hai thang điểm CHA₂DS₂-VASc là có nguy cơ hoặc từng có đột quỵ thì phải được dùng thuốc kháng đông. Kể cả những bệnh nhân đã dùng thuốc rồi, số người đạt chỉ số INR cho phép cũng khá thấp.

Trong những năm gần đây, chúng ta có một loại thuốc khác gọi là thuốc NOAC, trong đó chữ N được hiểu là “novel” (mới). Thuốc kháng đông này khắc phục rất nhiều nhược điểm của thuốc kháng Vitamin K trước đây. Liều thuốc này được sử dụng một cách cố định và bệnh nhân không phải thay đổi thường xuyên.

Khi bác sĩ đã chọn liều thuốc đó đối với thể trạng, bệnh nhân có thể sử dụng liều đó cố định và không cần làm xét nghiệm để đánh giá tác dụng của thuốc.

Bên cạnh đó, tương tác của thuốc NOAC với thức ăn rất ít nên người bệnh sẽ thuận lợi hơn khi sử dụng. Đồng thời, hiệu quả của thuốc đã được chứng minh rằng nó có hiệu quả tương đương với thuốc kháng Vitamin K đủ liều trước đây hoặc tốt hơn.

Đặc biệt, khi dùng thuốc kháng đông, điều e ngại nhất là biến chứng xuất huyết. Khi sử dụng thuốc, mong muốn của chúng ta là cục máu đông không hình thành nhưng việc sử dụng thuốc lại làm tăng nguy cơ gặp biến chứng xuất huyết. Song, đối với nhóm thuốc mới này, tỷ lệ gây ra biến chứng xuất huyết ít hơn, đặc biệt là xuất huyết nặng liên quan đến não. Như vậy, thuốc NOAC rất thuận tiện cho việc sử dụng.

Hiện, thuốc NOAC này hiện được đổi chữ N là non anti Vitamin K, tức là không còn kháng Vitamin K, và không còn được hiểu theo nghĩa là “novel” (mới) nữa vì thuốc đã xuất hiện cách đây 10 năm.

Hiện nay, tại Việt Nam, chúng ta đang có thuốc rivaroxaban, liều dùng là 1 lần/ngày hoặc dabigatran dùng 2 lần/ngày. Do những thuốc mới có ưu điểm vượt trội như vậy nên giá thành sẽ cao hơn. Tuy nhiên, nếu chúng ta tính về chi phí hiệu quả và thuận lợi trong chăm sóc người bệnh thì thuốc MOAC mang lại nhiều lợi ích hơn.

3. Bệnh nhân khi sử dụng thuốc cần lưu ý gì?

TS.BS Nguyễn Bá Thắng trả lời: Việc dùng thuốc kháng đông là dự phòng không cho cục huyết khối hình thành trong tim gây ra biến chứng. Như vậy, khi nào bệnh nhân còn rung nhĩ thì vẫn có nguy cơ gặp biến chứng nên vẫn sẽ cần dùng thuốc. Trừ khi các bác sĩ tim mạch cho chỉ định loại trừ hoàn toàn rung nhĩ, lúc đó bệnh nhân mới dừng sử dụng loại thuốc dự phòng này.

Đối với thuốc kháng đông thế hệ cũ như thuốc kháng Vitamin K, người bệnh cần lưu ý rất nhiều về chế độ ăn uống, chế độ dùng thuốc và xét nghiệm. Đối với thuốc kháng đông mới như NOAC, bệnh nhân sẽ ít theo dõi hơn nhưng vẫn phải theo dõi tùy theo mức độ và đặc tính của cơ thể.

Ví dụ, nếu bệnh nhân có vấn đề về thận như thận yếu thì việc theo dõi phải sát hơn. Như vậy, người bệnh phải uống thuốc đều đặn theo chỉ định và tái khám định kỳ theo lịch hẹn để bác sĩ đánh giá thuốc có còn phù hợp hay không.

Ngoài ra, giờ uống thuốc cũng phải ổn định, bệnh nhân không thể thay đổi quá nhiều. Bởi việc thay đổi giờ uống thuốc có thể gây ảnh hưởng đến độ hấp thu của thuốc.

Thuốc này gây ra biến chứng đáng lo ngại là xuất huyết. Đối với xuất huyết nội tạng, các bác sĩ sẽ kiểm soát tình trạng đó. Tuy nhiên, bệnh nhân cũng cần tránh trường hợp xảy ra biến chứng xuất huyết bên ngoài cuộc sống như chấn thương, bởi nếu bệnh nhân bị chảy máu thì sẽ khó cầm hơn.

Do đó, bệnh nhân cần tránh những hoạt động mạnh, va chạm không cần thiết để giảm biến chứng, đồng thời tuân thủ việc điều trị, tái khám để dùng thuốc cho tốt. Nếu có vấn đề liên quan đến việc dùng thuốc hoặc có bệnh lý gì cần điều trị, bệnh nhân nên hỏi ý kiến bác sĩ chứ không được tự ý ngưng thuốc. Đó là những điều mà bệnh nhân cần duy trì.

“Chương trình tư vấn: Rung nhĩ – Những biến chứng nguy hiểm và cách phòng ngừa”

4. Hậu quả gì có thể xảy ra nếu bệnh nhân không uống thuốc đầy đủ?

GS.TS.BS Trương Quang Bình trả lời: Tất cả các loại thuốc khi chúng ta uống vào đều không tích tụ trong người. Ví dụ, đối với thuốc kháng đông kháng Vitamin K như Acenocoumarol hay Warfarin, nếu bệnh nhân uống đủ nồng độ thì thuốc sẽ phát huy tác dụng tốt. Nếu bệnh nhân ngưng uống thuốc từ 4 – 5 ngày thì coi như không còn thuốc trong cơ thể nữa.

Đối với thuốc kháng đông đường uống như NOAC hoặc DOAC, trong vòng 24 – 48 giờ, những loại thuốc này không còn trong người mình nữa.

Do đó, khi chúng ta ngưng thuốc 2 ngày đối với NOAC hoặc 4 – 5 ngày đối với thuốc kháng vitamin K, cơ thể không còn thuốc nên không còn tác dụng kháng đông nữa.

Khi không còn kháng đông, huyết khối trong tâm nhĩ sẽ tăng lên. Một khi huyết khối đã hình thành trong tâm nhĩ, nó sẽ gây ra biến chứng tắc mạch, trong đó có tắc mạch não, tắc mạch chi… vô cùng nguy hiểm.

Khi đã uống thuốc kháng đông, bệnh nhân tuyệt đối phải tuân trị chứ không được bỏ trị. Đồng thời, phải kiên trị theo chỉ định của bác sĩ thì mới tránh được biến chứng đột quỵ do rung nhĩ gây ra.

Bên cạnh đó, người bệnh nên tập thói quen uống thuốc đúng giờ hằng ngày, ví dụ như sau khi ăn vào buổi chiều hoặc sau khi đánh răng xong. Có như vậy, thuốc mới phát huy được tác dụng phòng ngừa đột quỵ do rung nhĩ và mang lại kết quả tốt nhất.

Xem thêm >>> Nhận biết những biến chứng nguy hiểm do rung nhĩ 

5. Người bệnh được dự phòng biến chứng đột quỵ hay suy tim do rung nhĩ như thế nào?

GS.TS.BS Trương Quang Bình trả lời: Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM tiếp nhận rất nhiều trường hợp rung nhĩ. Có những trường hợp bệnh nhân có triệu chứng hồi hộp, khi khám điện tâm đồ kết quả là rung nhĩ.

Ngoài ra, một số bệnh nhân rung nhĩ được phát hiện khi điều trị các bệnh lý như tăng huyết áp hoặc suy tim, bệnh mạch vành, đặc biệt là đột quỵ.

Khi bệnh nhân bị rung nhĩ đến với Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM, việc đầu tiên là bác sĩ sẽ chẩn đoán xem bệnh nhân bị rung nhĩ cơn hay là rung nhĩ thường xuyên.

Tiếp theo, bác sĩ sẽ đánh giá người bệnh có nguy cơ cao xảy ra biến cố đột quỵ hay không. Ví dụ, người bệnh không có yếu tố đi kèm mà chỉ bị rung nhĩ, hay còn gọi là rung nhĩ đơn độc thì nguy cơ đột quỵ ở bệnh nhân đó là rất thấp.

Những bệnh nhân khác có yếu tố nguy cơ như cao huyết áp, đái tháo đường, suy tim hay từng bị đột quỵ thì nguy cơ đột quỵ xảy ra rất cao.

Sau khi chẩn đoán bệnh, bác sĩ cần đánh giá nguy cơ đột quỵ trong thời gian kế tiếp là bao nhiêu. Sau khi đã có được nguy cơ, bác sĩ sẽ ra chỉ định để điều trị phòng ngừa phù hợp.

Không phải tất cả bệnh nhân rung nhĩ đều phải uống thuốc kháng đông nhưng đa số sẽ sử dụng thuốc kháng đông để phòng ngừa đột quỵ.

Khi bệnh nhân đã được chỉ định dùng thuốc kháng đông, bệnh viện cần phải chuẩn bị sẵn sàng các phương tiện để nếu bệnh nhân xảy ra tác dụng phụ khi dùng thuốc thì bệnh viện sẽ tiếp nhận và điều trị ngay.

Ví dụ, khi dùng thuốc kháng Vitamin K, nếu bệnh nhân bị biến chứng chảy máu do dùng thuốc quá liều, bệnh viện sẽ có phương tiện cấp cứu điều trị, chẳng hạn như dùng thuốc đối kháng chống lại tác dụng quá đáng của thuốc kháng đông đó.

Trích trong “Chương trình tư vấn: Rung nhĩ – Những biến chứng nguy hiểm và cách phòng ngừa” phát sóng trên kênh youtube Bệnh viện Đại học Y dược TPHCM.

Trọng Dy (ghi) – Benhdotquy.net