Sau đột quỵ, phục hồi trí nhớ và nhận thức bằng cách nào?

Trò chơi ghép hình đơn giản cùng người thân là một trong những liệu pháp giúp người bệnh phục hồi trí nhớ và nhận thức sau đột quỵ

Suy giảm nhận thức là di chứng cần được quan tâm sau đột quỵ

Suy giảm nhận thức sau đột quỵ (Post-Stroke Cognitive Impairment – PSCI) là tình trạng tổn thương các mạng lưới dẫn truyền thần kinh trong não sau tai biến. Người bệnh có thể bị giảm trí nhớ ngắn hạn, suy giảm khả năng tập trung chú ý, rối loạn định hướng không gian – thời gian. Một số trường hợp xuất hiện hội chứng bỏ quên nửa không gian, khiến người bệnh không chú ý đến một bên cơ thể hoặc môi trường xung quanh.

Quá trình phục hồi dựa trên tính mềm dẻo của hệ thần kinh (Neuroplasticity). Khi được luyện tập đúng cách và kiên trì, các tế bào thần kinh còn nguyên vẹn có thể tái cấu trúc để đảm nhận chức năng thay thế cho những vùng bị tổn thương.

Theo BS Trâm, quá trình phục hồi chức năng nhận thức và trí nhớ tập trung vào 4 nhóm can thiệp chính.

Rèn luyện trí nhớ, sự tập trung và khả năng tư duy

Liệu pháp rèn luyện nhận thức (Cognitive Training) sử dụng các bài tập được cá nhân hóa nhằm kích hoạt tư duy, tăng phản xạ và cải thiện khả năng điều hành của não bộ.

Với người suy giảm trí nhớ, các bài tập có thể bắt đầu từ việc sử dụng thẻ hình ảnh (flashcards), trò chơi lật hình tìm các cặp giống nhau. Người bệnh cũng được hướng dẫn nhắc lại danh sách từ ngữ, chuỗi số từ ngắn đến dài hoặc tóm tắt một mẩu tin vừa đọc trên báo, nghe trên truyền hình. Việc ghi nhớ lịch trình trong ngày, họ tên người thân quen và địa chỉ nhà cũng là những hoạt động có thể đưa vào quá trình luyện tập.

Để cải thiện khả năng tập trung, người bệnh có thể thực hành phân loại đồ vật theo màu sắc, kích thước hoặc công năng sử dụng; tìm điểm khác biệt giữa hai bức tranh, tìm chữ hoặc số còn thiếu trong một dãy. Một bài tập khác là lắng nghe âm thanh được chỉ định và thực hiện động tác phản ứng theo yêu cầu.

Đối với chức năng điều hành và giải quyết vấn đề, người bệnh được hướng dẫn phân tích, sắp xếp trình tự thực hiện những công việc thường ngày như pha trà hoặc chuẩn bị một bữa ăn đơn giản. Các hoạt động như lập kế hoạch sinh hoạt trong tuần, thực hiện những bài toán cộng trừ thu chi nhỏ, chơi cờ vua, cờ tướng, Sudoku hoặc đố vui trí tuệ cũng có thể được sử dụng để rèn luyện tư duy.

Bên cạnh đó, khả năng định hướng không gian và thời gian cần được luyện tập thường xuyên. Gia đình có thể trò chuyện với người bệnh mỗi sáng, đặt những câu hỏi như hôm nay là thứ mấy, ngày mấy, đang ở đâu, thời tiết thế nào. Người bệnh cũng cần được tập nhận biết các mốc không gian trong nhà và những tuyến đường quen thuộc quanh nơi ở.

Sử dụng công cụ hỗ trợ để bù trừ khiếm khuyết nhận thức

Với những chức năng khó hồi phục hoàn toàn trong thời gian ngắn, các phương pháp bù trừ giúp người bệnh giảm bớt khó khăn và chủ động hơn trong sinh hoạt.

Đối với tình trạng hay quên, sổ tay ghi chép những việc cần làm hoặc bảng kế hoạch treo ở vị trí dễ nhìn có thể hỗ trợ người bệnh ghi nhớ công việc hằng ngày. Gia đình cũng có thể cài đặt chuông báo thức, nhắc giờ uống thuốc trên điện thoại thông minh hoặc đồng hồ đeo tay. Việc dán nhãn bên ngoài các ngăn tủ với những nội dung như “Tủ thuốc”, “Quần áo”, “Gia vị”, “Chìa khóa” giúp người bệnh dễ nhận biết và tìm kiếm đồ vật.

Môi trường sống cũng cần được sắp xếp phù hợp. Nhà cửa nên gọn gàng, các vật dụng quan trọng như kính mắt, điện thoại, ví cần được đặt cố định tại những vị trí quen thuộc. Những nhiệm vụ phức tạp nên được chia thành từng bước đơn lẻ để người bệnh thực hiện lần lượt.

Khi người bệnh đang giao tiếp hoặc luyện tập, gia đình cần hạn chế các yếu tố gây xao nhãng như tắt tivi, tránh tiếng ồn hỗn tạp. Điều này giúp người bệnh tập trung tốt hơn vào hoạt động đang thực hiện.

Phục hồi ngôn ngữ và khả năng giao tiếp

Tổn thương trung tâm ngôn ngữ sau đột quỵ có thể khiến người bệnh gặp trở ngại khi hiểu lời nói hoặc diễn đạt suy nghĩ. Để hỗ trợ phục hồi, một trong những phương pháp được áp dụng là tập gọi tên đồ vật và diễn đạt thông qua tranh ảnh minh họa các vật dụng quen thuộc. Người bệnh được hướng dẫn chỉ tay, đọc tên đồ vật và ghép các từ thành câu hoàn chỉnh.

Bên cạnh đó, liệu pháp âm nhạc và nhịp điệu (Melodic Intonation Therapy – MIT) tận dụng giai điệu những bài hát quen thuộc để hỗ trợ người bệnh luyện phát âm theo hình thức “hát lời nói”, từ đó từng bước cải thiện khả năng diễn đạt bằng lời.

Khi khả năng nói còn hạn chế, người bệnh cũng có thể sử dụng các hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ như cử chỉ, điệu bộ, bảng chữ cái, tranh giao tiếp hoặc những ứng dụng hỗ trợ giọng nói trên máy tính bảng để truyền đạt nhu cầu và suy nghĩ.

Tăng cường vận động thể chất trong quá trình phục hồi

Hoạt động thể chất góp phần thúc đẩy tưới máu não và giải phóng các yếu tố tăng trưởng thần kinh. Theo  Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA), người bệnh sau đột quỵ nên tích lũy 150-300 phút hoạt động thể chất cường độ vừa phải mỗi tuần.

Trong đó, các bài tập hiếu khí (aerobic) nhẹ nhàng như đi bộ, đạp xe tại chỗ, dưỡng sinh hoặc yoga có thể được thực hiện 3-5 ngày mỗi tuần. Bên cạnh đó, người bệnh nên kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp và giữ thăng bằng 2-3 ngày mỗi tuần nhằm phòng ngừa té ngã.

Gia đình cần kiên nhẫn đồng hành cùng người bệnh

Theo lời BS Trâm, gia đình giữ vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi chức năng nhận thức tại nhà. Người chăm sóc cần kiên nhẫn, động viên và chờ đợi người bệnh hoàn thành những hoạt động trong khả năng, thay vì làm thay toàn bộ. Việc khuyến khích người bệnh tự thực hiện các công việc phù hợp giúp duy trì phản xạ tư duy trong sinh hoạt thường ngày.

Ngoài phục hồi nhận thức, gia đình cũng cần quan tâm đến sức khỏe tâm thần của người bệnh. Những biểu hiện như lo âu, ủ rũ, mất ngủ hoặc chán nản có thể là dấu hiệu trầm cảm sau đột quỵ. Khi nhận thấy các biểu hiện này, cần thông báo cho bác sĩ điều trị để được hỗ trợ kịp thời.

Đặc biệt, cần cảnh giác với nguy cơ đột quỵ tái phát. Nếu người bệnh đột ngột méo miệng, yếu liệt nửa người tăng lên, nói ngọng bất thường, đau đầu dữ dội hoặc lú lẫn cấp tính, gia đình cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ gần nhất hoặc Phòng Cấp cứu Bệnh viện Nhân dân 115.

Nguồn: Bệnh viện Nhân dân 115