Người bệnh đột quỵ bị khó nuốt: Cho ăn thế nào để tránh sặc, viêm phổi?

Không tự ý cho ăn khi chưa đánh giá nuốt

Sau đột quỵ, tổn thương não có thể ảnh hưởng đến các cơ tham gia quá trình nhai và nuốt. Người bệnh có thể biểu hiện ho, nghẹn khi ăn uống, chảy nước dãi, giọng nói ướt hoặc khò khè sau khi nuốt; tuy nhiên, cũng có trường hợp sặc thầm lặng, tức thức ăn hoặc nước đi vào đường thở nhưng người bệnh không ho rõ ràng.

Do đó, người bệnh đột quỵ cần được đánh giá khả năng nuốt trước khi bắt đầu ăn uống bằng đường miệng. Các hướng dẫn của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ/Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ khuyến cáo sàng lọc rối loạn nuốt trước khi người bệnh ăn, uống hoặc dùng thuốc qua đường miệng.

Nếu người bệnh không vượt qua đánh giá nuốt, gia đình không nên tự thử cho uống nước hoặc ăn cháo để “xem có nuốt được không”. Người bệnh cần được nhân viên y tế đánh giá chuyên sâu và xây dựng chế độ ăn phù hợp.

Cho ăn thế nào để giảm nguy cơ sặc?

Khi người bệnh được xác định có thể ăn qua đường miệng, gia đình cần tuân thủ hướng dẫn về tư thế, độ đặc của thức ăn và cách cho ăn.

Trước hết, nên cho người bệnh ngồi thẳng khi ăn, đầu và thân được nâng đỡ vững chắc. Không nên cho ăn khi người bệnh đang nằm hoặc quá buồn ngủ. Sau khi ăn, tiếp tục duy trì tư thế ngồi hoặc đầu cao trong một khoảng thời gian theo hướng dẫn của nhân viên y tế, nhằm hạn chế trào ngược và hít sặc.

Thức ăn cần được điều chỉnh theo mức độ khó nuốt. Một số người bệnh phù hợp với thức ăn mềm, nghiền hoặc xay nhuyễn; người khác có thể cần thức ăn đặc hơn và phải hạn chế các loại chất lỏng loãng. Việc lựa chọn độ đặc không nên dựa vào kinh nghiệm của gia đình mà cần theo đánh giá của chuyên viên phục hồi chức năng nuốt.

Khi cho ăn, nên đút từng lượng nhỏ, chậm rãi, chờ người bệnh nuốt hết miếng trước mới đưa tiếp. Không nên ép ăn nhanh hoặc liên tục khi người bệnh chưa kịp nuốt. Nếu người bệnh yếu một bên mặt hoặc miệng, cần thực hiện kỹ thuật đặt thức ăn theo hướng dẫn của chuyên viên ngôn ngữ trị liệu/phục hồi chức năng.

Đặc biệt, không nên tự ý dùng ống hút để giúp người bệnh uống nước. Với một số trường hợp rối loạn nuốt, chất lỏng đi nhanh qua khoang miệng có thể làm tăng nguy cơ hít sặc.

Ho, nghẹn khi ăn: cần dừng ngay

Trong lúc ăn, nếu người bệnh xuất hiện ho sặc, nghẹn, khó thở, tím tái, giọng nói thay đổi hoặc trở nên ướt, khò khè sau khi nuốt, cần ngừng cho ăn ngay và thông báo cho nhân viên y tế. Không cố đút thêm thức ăn hoặc nước với suy nghĩ “uống thêm nước sẽ trôi”.

Nếu tình trạng khó nuốt kéo dài hoặc người bệnh không thể đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, bác sĩ có thể cân nhắc nuôi dưỡng qua ống sonde hoặc các phương pháp nuôi dưỡng khác. Đây là quyết định cần dựa trên tình trạng thần kinh, khả năng nuốt, dinh dưỡng và tiên lượng của từng người bệnh.

Vệ sinh răng miệng cũng giúp phòng viêm phổi

Một yếu tố thường bị bỏ qua là vệ sinh răng miệng. Vi khuẩn trong khoang miệng có thể theo nước bọt hoặc thức ăn bị hít vào đường thở, góp phần gây viêm phổi. Vì vậy, người bệnh đột quỵ cần được vệ sinh răng miệng thường xuyên, làm sạch răng, lưỡi và khoang miệng phù hợp với khả năng của người bệnh. Các hướng dẫn cũng cho rằng xây dựng quy trình vệ sinh răng miệng có thể giúp giảm nguy cơ viêm phổi sau đột quỵ.

Gia đình cần nhớ, khó nuốt sau đột quỵ không đơn thuần là vấn đề ăn uống mà là một biến chứng cần được đánh giá và điều trị chuyên môn. Cho ăn đúng tư thế, đúng độ đặc, từng lượng nhỏ và theo hướng dẫn phục hồi chức năng nuốt sẽ giúp giảm nguy cơ sặc, suy dinh dưỡng và viêm phổi, đồng thời hỗ trợ quá trình phục hồi của người bệnh.