Dấu gai đen – “tín hiệu cảnh báo” của rối loạn chuyển hóa

Theo BS.CK2 Dương Minh Tuấn – Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, ngày càng gặp nhiều người, từ trẻ em béo phì, phụ nữ buồng trứng đa nang cho đến người tiền đái tháo đường, có một biểu hiện đặc trưng trên da gọi là “dấu gai đen” (acanthosis nigricans). Đây là vùng da sậm màu, dày, nhám như nhung, thường thấy ở cổ sau, nách, bẹn, quanh rốn hoặc mu bàn tay. Nhiều người tưởng là két bẩn hay cháy nắng, nhưng kỳ cọ mãi không sạch. Thực ra, đó là tín hiệu cảnh báo sớm của rối loạn chuyển hoá.

“Dấu gai đen” không phải là bệnh da liễu đơn thuần mà là biểu hiện của tình trạng tăng insulin mạn tính trong máu, hay nói cách khác là đề kháng insulin. Khi tế bào không còn đáp ứng tốt với insulin, tuyến tụy phải tăng tiết insulin để duy trì đường huyết bình thường. Lượng insulin dư thừa này kích thích tăng sinh tế bào sừng và tế bào sắc tố thông qua thụ thể insulin-like growth factor 1 (IGF-1), khiến lớp biểu bì dày lên, melanin lắng đọng nhiều hơn, làm da sậm màu, dày và nhám như nhung.

Ngoài đề kháng insulin, dấu gai đen còn có thể gặp ở người dùng corticosteroid, niacin, hormon tăng trưởng, thuốc tránh thai, insulin ngoại sinh liều cao, hoặc trong trường hợp u ác tính tiết hormon tương tự insulin – thường xuất hiện nhanh, lan rộng, kèm sụt cân và tổn thương niêm mạc.

Theo bác sĩ, dấu gai đen có thể không nguy hiểm về mặt thẩm mỹ, nhưng là chỉ điểm của “bão chuyển hoá” đang âm ỉ bên trong cơ thể. Nếu bỏ qua, người bệnh có nguy cơ tiến triển thành tiền đái tháo đường rồi đái tháo đường type 2, kèm rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ và hội chứng buồng trứng đa nang ở nữ giới. Về lâu dài, tình trạng này làm tăng nguy cơ xơ vữa mạch, bệnh tim mạch và đột quỵ. Trong một số ít trường hợp, khi dấu gai đen lan rộng nhanh, kèm sụt cân, cần nghĩ đến hội chứng cận u, đặc biệt là ung thư dạ dày, tụy hoặc phổi.

Để “dấu gai đen” mờ dần, không có loại kem bôi nào có thể thay thế việc xử lý nguyên nhân nền tảng là đề kháng insulin. Giảm cân là yếu tố then chốt – chỉ cần giảm 5-10% cân nặng đã có thể cải thiện rõ rệt tổn thương da. Tăng vận động thể lực ít nhất 150 phút mỗi tuần, ăn uống cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế, đường ngọt, thức ăn nhanh, tăng rau xanh, chất xơ và protein nạc sẽ giúp tăng nhạy cảm insulin.

Ngoài ra, người bệnh cần kiểm soát rối loạn nội tiết – chuyển hoá theo chỉ định bác sĩ, đồng thời điều trị các bệnh lý đi kèm như buồng trứng đa nang, suy giáp hay hội chứng Cushing. Các biện pháp hỗ trợ da liễu như tẩy tế bào chết nhẹ bằng acid salicylic, urea, retinoid, hoặc dùng tretinoin, adapalene, laser chỉ mang tính phụ trợ và chỉ hiệu quả khi nguyên nhân chuyển hoá đã được kiểm soát.

BS.CK2 Dương Minh Tuấn nhấn mạnh, dấu gai đen là một biomarker lâm sàng phản ánh mức độ đề kháng insulin, cho phép nhận diện sớm giai đoạn tiền đái tháo đường và các rối loạn chuyển hoá tiềm ẩn. Sự thoái triển của dấu gai đen theo thời gian là minh chứng cho hiệu quả của can thiệp chuyển hoá chứ không phải kết quả của điều trị thẩm mỹ đơn thuần.

Nguồn: BS.CK2 Dương Minh Tuấn – Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai