Chăm sóc tâm lý bệnh nhân tiểu đường sao cho đúng?

1. Tỷ lệ người bệnh kiểm soát được đường huyết thấp, do đâu?

Thưa BS, hiện nay tỷ lệ người bệnh kiểm soát được đường huyết chỉ rơi vào từ 40 – 50%, tỷ lệ này khá khiêm tốn. Vì sao tỷ lệ lại thấp như vậy ạ?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Đái tháo đường là bệnh lý mà glucose trong máu tăng cao thường xuyên. Tình trạng này theo thời gian sẽ gây ra các biến chứng, thậm chí dẫn đến tử vong và tàn phế.

Mục tiêu cốt lõi trong điều trị đái tháo đường là kiểm soát được mức đường huyết. Mặc dù, chúng ta có nhiều thuốc điều trị đái tháo đường. Song, điều đáng lo ngại hiện nay là tỷ lệ người bị đái tháo đường đạt mục tiêu điều trị còn khá khiêm tốn.

Ở góc độ bác sĩ điều trị, theo tôi có 3 nguyên nhân chính khiến tỷ lệ người kiểm soát được đường huyết thấp.

Thứ nhất, đái tháo đường loại 2 là căn bệnh diễn biến theo thời gian, việc mất kiểm soát đường huyết nằm trong diễn biến của bệnh. Từ điều này, chúng ta cần điều trị sớm và đủ mạnh để đạt mục tiêu.

Thứ hai, người bệnh không tự ý dùng thuốc khi không tái khám trong thời gian dài. Nguyên nhân thứ hai liên quan đến hệ thống y tế và các y bác sĩ. Theo thống kê mới nhất, Việt Nam có hơn 3.5 triệu người bị đái tháo đường. Trong đó, 50% người không biết mình bị đái tháo đường. Tỷ lệ người đái tháo đường tăng hằng năm là khoảng 200%. Điều này góp phần gia tăng áp lực trong ngành y tế, quản lý bệnh đái tháo đường. Tại các bệnh viện, các bác sĩ sẽ bận rộn hơn và áp lực hơn nên đôi khi không đủ thời gian xem xét điều chỉnh thuốc khi người bệnh không đạt mục tiêu điều trị. Tình trạng này cũng xảy ra ở các nước phát triển và y khoa gọi tình trạng này là trì trệ lâm sàng.

Nguyên nhân thứ ba là liên quan đến người bệnh. Phần lớn người bệnh không đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết có thể do các rào cản như thiếu kiến thức về bệnh, không nắm được chế độ dinh dưỡng và tập thể lực sao cho hợp lý, một số người khác không tuân thủ điều trị. Từ lúc khởi đầu điều trị cho bệnh nhân, có rất nhiều khó khăn để đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết. Do đó, để đạt được điều này, cần sự chung tay của nhiều người từ phía bệnh nhân, các y bác sĩ, cũng như người thân giúp người bệnh đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết.

2. Liệu có cần nấu ăn riêng cho người bệnh tiểu đường?

Khi người bệnh tiểu đường ăn với gia đình, có cần nấu ăn riêng cho người bị tiểu đường hay không, thưa BS?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Bệnh nhân đái tháo đường không cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng nào khác so với các thành viên trong gia đình. Bệnh nhân cần chọn thức ăn bồi dưỡng, lành mạnh giữ cho cơ thể được cân đối, kiểm soát cân nặng để giúp giữ đường huyết trong mức cho phép.

Bệnh nhân cần tuân thủ 4 quy tắc vàng trong chế độ dinh dưỡng:

• Người bệnh nên ăn đủ bữa bởi nếu cơ thể quá đói sẽ khiến bạn ăn nhiều hơn dẫn đến tình trạng tăng đường huyết.
• Hạn chế đường tinh luyện, thức ăn có muối nhiều hay thức ăn có chất béo bão hòa. Đây là các chất gây hại cho sức khỏe, đặc biệt là hệ tim mạch.
• Kết hợp với tập thể dục. Chính việc tập luyện thể dục thể thao sẽ giúp việc tiêu thụ lượng đường tốt hơn. Đồng thời, đây là chìa khóa vàng giúp đường huyết ổn định.
• Uống đủ nước: Nước là môi trường cho các tế bào hoạt động. Khi uống đủ nước, “bộ máy” trong cơ thể sẽ hoạt động trơn tru.

3. Xuất ăn bệnh lý cho người tiểu đường liệu có phải là một giải pháp điều trị tốt?

Trong điều trị bệnh tiểu đường, có ý kiến cho rằng thị trường có dịch vụ xuất ăn bệnh lý dành cho người bị tiểu đường, thận mạn, gout. Người bệnh có thể gọi suất ăn đến tại nhà, đây có phải là phương án tốt cho bệnh nhân không?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Để kết quả điều trị đái tháo đường tốt hơn, cần áp dụng 3 biện pháp sau đây: ăn uống lành mạnh, dùng thuốc đúng cách và vận động thể lực phù hợp.

Theo tôi, ăn uống lành mạnh đóng vai trò quan trọng, chiếm từ 50 – 60% kết quả điều trị. Tuy nhiên, ăn quá nhiều sẽ khiến đường huyết tăng cao dẫn đến các biến chứng. Ngược lại, ăn quá ít sẽ khiến cơ thể bị suy dinh dưỡng, giảm đề kháng và gây nguy hiểm do hạ đường huyết quá mức.

Do vậy, người bệnh cần biết mục đích ăn uống lành mạnh khi bị bệnh đái tháo đường, tức là tránh đường huyết tăng quá cao hay quá thấp, nói cách khác là ổn định đường huyết.

Thứ hai, người bệnh cần tránh tình trạng thừa cân béo phì bởi điều này có thể làm tăng nguy cơ các bệnh lý tim mạch. Thứ ba, ăn uống có thể giúp chúng ta phòng ngừa bệnh ung thư và các bệnh tim mạch.

Người bị đái tháo đường cần lưu ý chế độ dinh dưỡng sau đây:

• Chú ý đến tổng lượng kilo calo trong ngày tính trên mỗi ký cân nặng. Con số này sẽ thay đổi theo từng người và đối tượng lao động. Ví dụ như nhu cầu năng lượng của một công nhân bốc vác có thể cao hơn người làm văn phòng. Chúng ta nên chia điều tổng kilo calo cho 3 bữa ăn chính.
• Cân đối các thành phần trong bữa ăn. Ví dụ như tinh bột chiếm khoảng 55 – 65%, chất đạm từ 10 – 20% và chất béo khoảng 30%.

Tuy nhiên, thực đơn sẽ thay đổi theo mỗi người bởi vì ăn uống phụ thuộc vào thói quen vùng miền. Người miền bắc, miền trung và nam ăn uống khác nhau hoàn toàn. Một số người ăn chay một tháng 3 ngày, một tháng 10 ngày, thậm chí có người ăn chay trường và tùy theo điều kiện kinh tế. Do đó, theo góc nhìn của bác sĩ chuyên khoa, việc xây dựng xuất ăn bệnh lý cho bệnh nhân tiểu đường ít có khả năng phù hợp nếu không có khả thi.

Trong nghiên cứu, việc áp dụng suất ăn mẫu cho bệnh nhân đái tháo đường với mục đích nhằm đánh giá kỹ thuật đơn, một loại thức ăn tác dụng lên đường huyết, huyết áp và mỡ máu. Không có thực đơn tốt, không có suất ăn mẫu nào cho người bệnh đái tháo đường mà chỉ có suất ăn phù hợp với từng thể trạng của người bệnh.

4. Đồng hành cùng người bệnh tiểu đường sao cho đúng?

Trong khẩu phần ăn, nhiều người sẽ có khẩu vị khác nhau, đôi lúc nó cũng gây ảnh hưởng đến người bệnh. Ngoài việc chuẩn bị kiến thức trong ăn uống, người nhà cần trang bị thông tin và kiến thức gì để đồng hành với người tiểu đường?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Đái tháo đường đã trở thành đại dịch trên toàn cầu và đã có 425 triệu người bị đái tháo đường. Dự đoán đến năm 2045, sẽ có khoảng 625 triệu người mắc bệnh đái tháo đường.

Để đồng hành với người thân bị đái tháo đường, gia đình người bệnh cần có kiến thức sau:

Thứ nhất, người thân phải có nhận thức về đái tháo đường thông qua việc sinh hoạt các câu lạc bộ đái tháo đường cùng với người nhà bị bệnh đái tháo đường.

Thứ hai, người thân trong gia đình nên tham gia hỗ trợ quá trình điều trị bằng cách đưa người nhà đi khám bệnh để nghe về lời tư vấn của bác sĩ về bệnh đái tháo đường. Người thân có thể giúp người bị đái tháo đường chích insulin hay thử đường huyết.

Thứ ba, người nhà có thể tham gia tập thể dục thể thao với người bệnh vì một số nghiên cứu cho thấy tập chung với người nhà như vậy sẽ giúp người bị đái tháo đường không bỏ cuộc, tỷ lệ bỏ cuộc liên quan đến thể dục ít hơn. Đồng thời, người bị đái tháo đường cảm thấy vui vẻ phấn chấn. Do vậy, họ có thể tăng cường cường độ luyện tập và lời khuyên dựa theo thông điệp của tỷ phú người Mỹ, Warren Buffett: “Nếu bạn muốn đi nhanh, bạn hãy đi một mình. Bạn muốn đi thật xa, hãy đi cùng nhau!”

Mục tiêu cốt lõi trong điều trị đái tháo đường là kiểm soát được mức đường huyết.

5. Câu lạc bộ dành cho người bị tiểu đường

Tại khoa nội tiết ở bệnh viện 115, câu lạc bộ bệnh nhân tiểu đường hoạt động như thế nào nào?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Câu lạc bộ bệnh nhân đái tháo đường không những mang đến kiến thức phổ cập cho bệnh nhân mà còn cho người nhà. Câu lạc bộ bệnh nhân đái tháo đường tại Bệnh viện Nhân dân 115 được thực hiện dưới 2 hình thức: một là câu lạc bộ nhóm lớn, tức là 2 tháng sẽ làm một lần vào các tháng lẻ trong năm như tháng 1, 3, 5, 7, 9 và 11 và vào ngày chủ nhật đầu tiên của tháng lẻ đó.

Hình thức thứ hai là tư vấn nhóm nhỏ. Tư vấn nhóm nhỏ được thực hiện định kỳ 2 tuần một lần. Trong câu lạc bộ nhóm nhỏ, bệnh viện chỉ mời khoảng từ 10 – 15 người bệnh đái tháo đường để bác sĩ tư vấn trực tiếp về những vấn đề mà liên quan đến vấn đề người bệnh cần hỏi.

Đặc, cả 2 hình thức Câu lạc bộ này thực hiện đều phi lợi nhuận. Vì vậy, người bệnh có thể đến tham gia để được các bác sĩ tư vấn và hướng dẫn thêm về cách chăm sóc bệnh đái tháo đường.

6. Lưu ý gì khi chăm sóc người bệnh đái tháo đường?

Khi nghe bác sĩ chẩn đoán mình bị tiểu đường, họ có tâm lý tiêu cực và rất dễ cáu gắt. Ngoài nhắc người bệnh ăn uống cho phù hợp và uống thuốc, người nhà cần lưu ý những để chăm sóc bệnh nhân đái tháo đường đúng cách?

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Hiện nay, bệnh đái tháo đường thường xảy ra ở người lớn tuổi. Những bệnh nhân này thường kèm theo bệnh có thể ảnh hưởng đến chức năng hoạt động hằng ngày, ví dụ như có nguy cơ gặp di chứng đột quỵ não, vấn đề về khớp và suy giảm nhận thức. Do vậy, người nhà cần hỗ trợ rất nhiều trong việc chăm sóc đái tháo đường bằng cách chia thuốc, giúp người bệnh ăn uống. Theo tôi, khía cạnh quan trọng nhất vẫn là hỗ trợ về mặt tinh thần.

Một người bị tiểu đường mắc bệnh mãn tính như vậy sẽ thay đổi tâm lý rất nhiều. Đôi khi một số người bệnh rơi vào trạng thái trầm cảm. Một số bệnh nhân sẽ thay đổi tính tình, dễ cáu. Những cảm xúc tiêu cực này là điều bình thường khi bệnh nhân được bác sĩ thông báo họ bị đái tháo đường.

Thỉnh thoảng, người bệnh đái tháo đường có những cảm xúc tiêu cực có thể do họ có nhận diện chưa đúng về bệnh đái tháo đường. Ví dụ như có người cho rằng bệnh đái tháo đường là căn bệnh chữa không hết hoặc có chữa thì ngày càng nặng. Một số người cho rằng bệnh này là một dạng hình phạt cho họ, vì vậy họ hay lo âu chán trường. Điều này gây ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Ngoài ra, đái tháo đường có những biến chứng đặc biệt là trên não, gây ảnh hưởng đến nhận thức của bệnh nhân, gây sa sút trí tuệ.

Những thay đổi tâm lý của bệnh nhân đái tháo đường trong những tình huống do bác sĩ quá bận rộn, họ cũng có thể bỏ qua và không để ý đến. Thậm chí người nhà quá bận rộn nên không để ý đến những thay đổi.

Tôi từng điều trị cho một bệnh nhân có đường huyết rất ổn định từ thứ hai đến thứ sáu, nhưng đến thứ bảy và chủ nhật thì đường huyết lại tăng cao. Khi thăm hỏi thì nữ bệnh nhân cho biết cô ở nhà một mình, con cái tôi đi làm cả ngày và đến thứ bảy, chủ nhật con cái mới về thăm. Khi con cái về thăm như vậy, cô thấy vui nên ăn rất nhiều. Ngày nay, xã hội phát triển nên có nhiều phương tiện hơn. Tuy nhiên, quan hệ trong gia đình ngày càng lỏng lẻo hơn, con cái ít nói chuyện với cha mẹ. Mọi người bận đi làm, tối về ít nói chuyện hơn. Những yếu tố này làm cho người bị đái tháo đường rơi vào trạng thái trầm uất hoặc thay đổi về tính tình.

Trong điều trị, bác sĩ và người nhà cần chú trọng đến khía cạnh này để giúp người bệnh đái tháo đường điều trị một cách toàn diện hơn.

Xem thêm >>> Những sai lầm và lưu ý trong điều trị tăng huyết áp

7. Đời sống tình dục ở người bệnh tiểu đường liệu có bị ảnh hưởng?

Người bị đái tháo đường có bị ảnh hưởng đến đời sống tình dục hay không? Vợ hay chồng người bị tiểu đường cần trang bị những thông tin gì về vấn đề tế nhị trên.

ThS.BS Võ Tuấn Khoa trả lời: Đái tháo đường là bệnh lý toàn thể, bệnh không những gây tổn thương chức năng về tim mạch, thận mà còn có thể gây rối loạn về chức năng tình dục. Tình trạng thường xảy ra ở nam là cương dương, ở nữ có tình trạng là lãnh cảm.

Rối loạn cương dương xảy ra ở nam có thể do tổn thương về thần kinh, tổn thương mạch máu ở vùng sinh dục. Đồng thời kết hợp với các yếu tố khác như hút thuốc, lạm dụng rượu bia, giảm testosterone. Ở nữ, nguyên nhân kiểm soát đường huyết kém cũng gây viêm nhiễm ở vùng sinh dục. Phụ nữ ở tuổi mãn kinh cũng bị ảnh hưởng về chức năng tình dục.

Người bị đái tháo đường kiểm soát đường huyết tốt thì các vấn đề về tình dục sẽ như người bình thường. Một số bệnh nhân nam có biến chứng về tim mạch như nhồi máu cơ tim hoặc huyết áp cao chưa ổn định, khi sử dụng thuốc rối loạn cương dương, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.

Phụ nữ bị đái tháo đường cần đi khám phụ khoa để điều trị bệnh viêm nhiễm ở đường phụ khoa.

Trích trong video “Chăm sóc tâm lý cho bệnh nhân tiểu đường” phát sóng trên kênh youtube Video AloBacsi.

Trọng Dy (ghi) – Benhdotquy.net