Tăng huyết áp: Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ

Với sự phát triển kinh tế và thay đổi trong lối sống, ngày càng nhiều bệnh nhân mắc bệnh lý mãn tính không lây nhiễm như tăng huyết áp, tiểu đường. Đại dịch COVID-19 trong thời gian qua đã cho thấy các bệnh tim mạch, tiểu đường là mối nguy cơ tiềm ẩn lớn làm tăng diễn tiến nặng của bệnh COVID-19, và tăng nguy cơ tử vong khi mắc bệnh. Vì vậy, kiểm soát các bệnh mãn tính không lây qua đường hô hấp như tiểu đường, tăng huyết áp rất quan trọng.

1. Tình trạng tăng huyết áp hiện nay

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời:

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh – Khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn

Có 10 yếu tố nguy cơ dẫn đến tăng huyết áp – nguyên nhân tử vong hàng đầu trên toàn thế giới, bao gồm: hít khói trong nhà, thiếu cân nặng lúc trẻ, uống rượu bia, quan hệ tình dục không an toàn, tăng cholesterol máu, thừa cân – béo phì, lười vận động, tăng đường huyết, hút thuốc lá và tăng huyết áp. Tăng huyết áp chiếm 15% nguy cơ tử vong toàn cầu. Trong bản đồ tăng huyết áp do Tổ chức Y tế Thế giới WHO giới thiệu năm 2021, cho thấy màu càng đỏ, tình trạng tăng huyết áp ở quốc gia đó càng nhiều. Màu vàng hay trắng là tỷ lệ tăng huyết áp còn thấp. Qua bản đồ này nhận thấy màu đỏ chiếm rất nhiều ở trên toàn thế giới. Chỉ có khu vực Bắc Mỹ, châu Úc có tỷ lệ huyết áp còn khá ít. Trên thế giới, khi sàng lọc hơn 150.000 người trên 18 tuổi, ghi nhận những người tham gia đã bị tăng huyết áp và trong 34% này chỉ có 58.7% người tham gia từng biết mình bị tăng huyết áp; tức là có 40% người phát hiện bệnh của mình một cách tình cờ. Đó là tình hình trên thế giới. Theo một cuộc khảo sát tại Việt Nam vào năm 2019, có trên 23.700 người lớn trên 18 tuổi, và 33.13% người đi tầm soát nhanh có tăng huyết áp. Trong những người tăng huyết áp này, có đến 47.49% người chưa hề biết tăng huyết áp. Nghĩa là khi chúng ta gặp 6 người lớn trên 18 tuổi, trong đó đã có 2 người bệnh tăng huyết áp có 1 người chưa biết mình bị tăng huyết áp. >>> Xem thêm: Tăng huyết áp và những biến chứng nguy hiểm mà bạn cần biết!

2. Tăng huyết áp là gì và nguy hiểm ra sao?

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Huyết áp là áp lực máu trong lòng mạch, được tính bằng lực co bóp cơ tim nhân cho sức cản động mạch. Ví dụ khi đo huyết áp 130/80 mmHg, thì số 130 được gọi là huyết áp tâm thu, 80 là huyết áp tâm trương (tối thiểu). Đôi khi chúng ta nghe nói huyết áp 12/7 hay 13/8 tức là chúng ta sẽ lượt bỏ bớt con số đơn vị. Ví dụ như huyết áp là 130/80, khi nói tắt là 13/8. Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp tăng một cách dai dẳng trong lòng động mạch, ngưỡng của tăng huyết áp được chẩn đoán khi bệnh nhân đến phòng khám có huyết áp tâm thu trên 140 và huyết áp tâm trương là trên hoặc bằng 90. Khi đo tại nhà, huyết áp tâm thu cao hơn 135 mmHg và huyết áp tâm trương lớn hơn hoặc bằng 85 mmHg sẽ được chẩn đoán là tăng huyết áp. Khi không kiểm soát tốt huyết áp, chúng ta sẽ gặp phải các biến chứng nguy hiểm trên tim, mắt, não, thận. Người bị tăng huyết áp lâu ngày có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim hoặc đau thắt ngực, suy tim. Ở mắt, nó có thể gây ra các tổn thương như mất thị lực, ảnh hưởng đến khả năng nhìn. Tại vùng não, bệnh nhân có thể xuất hiện cơn đột quỵ não như nhồi máu não hay xuất huyết não. Tăng huyết áp lâu dài cũng có thể gây tổn thương thận. Ngoài ra, nó cũng làm tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim và đột quỵ. Một người có huyết áp 120/80 được xem là huyết áp bình thường và một bệnh nhân có huyết áp 140/90 sẽ có nguy cơ tử vong cao gấp đôi so với người bình thường. Khi huyết áp có mức 180/110 dễ làm tăng nguy cơ tử vong gấp 8 lần so với người bình thường. Nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch sẽ tăng gấp đôi so với mỗi mức 20.

3. Cách đo tăng huyết áp tại nhà

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Trong giai đoạn COVID-19 khi tất cả mọi người phải cách ly tại nhà, tôi cùng với các thầy cô và anh chị đồng nghiệp tham gia vào tổng đài chăm sóc sức khỏe 1022. Trong chương trình đó, chúng tôi ghi nhận rất nhiều cuộc gọi về tăng huyết áp và hướng dẫn cách chăm sóc, đo huyết áp tại nhà. Cụ thể, chúng ta sẽ có 30 phút nghỉ ngơi trước khi đo, không hút thuốc, uống rượu bia, ăn hay vận động. Nơi đo huyết áp sẽ là căn phòng yên tĩnh, có nhiệt độ dễ chịu. Khi đo huyết áp, chúng ta sẽ ngồi thẳng người dựa vào ghế, không nói chuyện và sử dụng vòng quấn phù hợp với bắp tay. Tay không cầm nắm mà thả lỏng khủy tay ở ngang tim. Mọi người có thể sử dụng các thiết bị điện tử đo huyết áp được bán tại các cửa hàng y khoa, nhà thuốc. Miễn sao đó là thiết bị chất lượng tốt. Mỗi lần đo sẽ cách nhau một phút, và lấy số trung bình của 2 lần sau để ra con số huyết áp bản thân. Khi đến các phòng khám và bệnh viện, chúng ta sẽ không có đủ thời gian nghỉ ngơi và có không gian yên lặng để đo huyết áp. Vì vậy, lúc này huyết áp có thể sẽ cao hơn so với ở nhà. Tốt nhất, chúng ta nên đo huyết áp ở 2 tay nếu khác biệt hơn 10 mmHg thì sẽ sử dụng chỉ số huyết áp ở tay cao hơn. Nếu chênh lệch 2 tay lớn hơn 20 mmHg, cần cân nhắc các khảo sát tiếp theo tùy vào đánh giá của bác sĩ.

Các biến chứng sẽ xảy ra khi huyết áp không được kiểm soát tốt

4. Vì sao tăng huyết áp lại càng trẻ hóa?

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Nhiều người đàn ông muốn giải stress sẽ tìm đến khói thuốc lá hoặc sau giờ làm việc đi uống rượu bia và sử dụng bữa ăn nhanh, tiệc tùng có nhiều dầu mỡ, chất béo, khiến cho sức khỏe tim mạch ngày cảng giảm sút. Điều này cũng góp phần làm cho tần số huyết áp đang có xu hướng tăng và trẻ hóa trong dân số. Vào năm 1960, tỷ lệ tần suất tăng huyết áp chỉ tăng 1.8%. Tuy nhiên vào năm 2008, tỷ lệ này tăng 25.1% dân số. Tính đến năm 2019, con số này gần tăng đến 33%. Người ta hay nghĩ bệnh tăng huyết áp thường xảy ra ở người trên 40 tuổi, nhưng gần đây nhiều bệnh nhân chỉ mới 20 tuổi cũng đã bị bệnh tăng huyết áp. Khi nói về tăng huyết áp, chúng ta có slogan “tăng huyết áp là kẻ giết người thầm lặng”, bởi đa số bệnh nhân tăng huyết áp đều không có triệu chứng. Triệu chứng chỉ xuất hiện khi bệnh diễn tiến nặng. Trong trường hợp huyết áp tăng quá cao, người bệnh sẽ có biểu hiện như nhức đầu, chóng mặt, xây xẩm, chảy máu mũi, chảy máu cam, rối loạn thị giác, đau ngực và phù chân. Khi bệnh nhân phát hiện huyết áp của mình cao như vậy, sẽ đặt câu hỏi vì sao bị tăng huyết áp. Đây là câu hỏi khá khó với bác sĩ, vì tình trạng tăng huyết áp chỉ có khoảng 10% bệnh nhân có thể tìm được nguyên nhân. Còn lại hơn 90% là tăng huyết áp vô căn không rõ nguyên nhân, nhưng có thể do lối sống, môi trường sinh hoạt và cơ địa của bệnh nhân cũng góp phần làm cho huyết áp tăng cao. >>> Xem thêm: Đột quỵ do tăng huyết áp nguy hiểm ra sao?

5. Các yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp vô căn

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Huyết áp vô căn sẽ được chia thành 2 nhóm: yếu tố nguy cơ không thể thay đổi và yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Trong nhóm yếu tố nguy cơ không thể thay đổi: – Tuổi: nam giới >= 55, nữ giới >= 65 sẽ có nguy cơ mắc tăng huyết áp hơn người trẻ – Giới tính: nam hoặc nữ đã mãn kinh – Tiền sử gia đình có người cùng huyết thống bị tăng huyết áp – Chủng tộc Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi: – Chế độ ăn nhiều muối – Hút thuốc lá – Nghiện rượu – Rối loạn mỡ máu – Béo phì – Ít vận động thể chất – Stress – Ăn ít rau quả Những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi thường xảy ra ở người trẻ và trung niên. Nếu kiểm soát tốt sẽ giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp trong tương lai. Ngoài ra, nguyên nhân gây tăng huyết áp vô căn còn do hệ thần kinh thực vật hoạt động quá mức. Trong cơ thể chúng ta, có 2 hệ thần kinh tồn tại. Thứ nhất, hệ thần kinh trung ương, còn gọi hệ thần kinh động vật, giúp điều chỉnh hoạt động cơ và xương, giúp chúng ta có thể quyết định được các vận động. Thứ 2, hệ thần kinh thực vật sẽ kiểm soát tuyến nội tiết, nội tạng của chúng ta. Khi các hệ thần kinh hoạt động quá mức, nó sẽ khiến một người dễ bị tăng huyết áp và chiếm hơn 50% các nguyên nhân. Các yếu tố thần kinh giao cảm có thể liên quan đến chức năng cân bằng nội mô, cân bằng năng lượng và kiểm soát huyết áp. Khi chúng ta gặp stress nhiều, hệ thần kinh giao cảm sẽ bị kích hoạt nhiều có thể làm tăng huyết áp.

Lối sống kém khoa học ảnh hưởng rất nhiều đến nguyên nhân gây tăng huyết áp

6. Nguyên nhân gây tăng huyết áp thứ phát?

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Các nguyên nhân gây tăng huyết áp thứ phát như bệnh thận, bệnh nội tiết, bệnh tim mạch và do thuốc. Khi đến khám, các bác sĩ chuyên về tim mạch sẽ cho các đối tượng tăng huyết áp dưới 40 tuổi làm một số xét nghiệm để tìm ra nguyên nhân. Thuốc cũng có thể là nguyên nhân gây tăng huyết áp như thuốc chống giao cảm, NSAIDS, thuốc corticoid, thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương, thuốc Estrogen và Progestin, thực phẩm bổ sung, thuốc về thần kinh.

7. Kiểm soát tốt huyết áp đã đủ chưa?

ThS.BS Lê Ngọc Lan Thanh trả lời: Trong máy đo huyết áp thường sẽ có 3 con số, bao gồm: huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và nhịp tim. Lý do có thêm nhịp tim là do các yếu tố ảnh hưởng đến huyết áp chúng ta bao gồm co bóp tim, sức cản động mạch và sức hoạt động quá mức của hệ thần kinh thực vật. Chính những hoạt động này gây ảnh hưởng đến nhịp tim khiến huyết áp không ổn định. Tần số tim khi nghỉ ngơi nếu hơn 80 lần/phút chính là yếu tố nguy cơ tim mạch gây ảnh hưởng đến bệnh nhân tăng huyết áp. Chim ruồi là loài chim nhỏ nhất thế giới nhưng có tốc độ bay nhanh nhất so với kích thước của nó là 50 km/h. Chim ruồi có điểm đặc biệt là tần số tim đập rất nhanh, mỗi phút tim có thể đập từ 500 đến 1.200 nhịp. Rùa không những chậm mà nhịp tim của nó cũng chậm, tần số tim chỉ từ 25 đến 50 lần một phút. Chim ruồi có tốc độ bay rất tuyệt vời nhưng tuổi thọ chỉ từ 4 đến 6 năm. Riêng rùa với nhịp tim chậm nhưng tuổi thọ có thể kéo dài từ 50 đến 100 năm. Cứ giảm được 10 nhịp tim chúng ta sẽ giảm được 26% nguy cơ tử vong do tim mạch. Vì vậy tần số tim trong điều trị tăng huyết áp sẽ là 80 lần/phút. Khi tăng tần số tim, nó sẽ trở thành yếu tố tiên lượng lâu dài ở các bệnh nhân tăng huyết áp. Nếu bệnh nhân tăng huyết áp được kiểm soát tốt, nhịp tim và huyết áp họ sẽ giảm được 53% yếu tố so với bệnh nhân có nhịp tim còn nhanh. Chúng ta có 3 nghịch lý trong tăng huyết áp: rất dễ chẩn đoán nhưng không được phát hiện, bởi chỉ cần sử dụng máy đo huyết áp thì có thể biết được huyết áp cao hay thấp. Vấn đề thứ hai là trị liệu đơn giản nhưng không được điều trị. Vấn đề thứ ba là huyết áp có rất nhiều thuốc, tuy nhiên việc sử dụng không hiệu quả nên khó thành công. Trên thực tế lâm sàng, đã thấy rằng tỷ lệ kiểm soát huyết áp còn khá khiêm tốn ở trong cộng đồng. >>> Xem tiếp Phần 2: Những nguyên tắc cần biết khi điều trị tăng huyết áp

Trọng Dy (ghi), benhdotquy.net (Nguồn: Video AloBacsi)