Xơ vữa động mạch – Thách thức từ lối sống và lời giải cho sức khỏe người Việt

Theo GS.TS Nguyễn Quang Tuấn – Nguyên Chủ tịch Phân hội Tim mạch can thiệp Việt Nam, các yếu tố nguy cơ của người Việt hiện nay vô cùng đáng lo ngại. Việt Nam vẫn là một trong những nước tiêu thụ rượu bia cao nhất khu vực, trung bình mỗi người trưởng thành sử dụng tới 11 lít cồn nguyên chất/năm, theo thống kê của WHO. Bên cạnh đó, tỷ lệ hút thuốc lá cũng rất cao: 43% nam giới vẫn hút thuốc, trong đó không ít là thanh niên.

GS.TS Nguyễn Quang Tuấn, để điều trị-phòng ngừa hiệu quả xơ vữa động mạch cần sự phối hợp của “kiềng ba chân”: bác sĩ – người bệnh – chính sách xã hội.

Không chỉ dừng lại ở bia rượu và thuốc lá, GS Quang Tuấn còn cảnh báo thêm về những yếu tố môi trường – bụi mịn, tiếng ồn – vốn đang ngày càng hiện hữu trong các đô thị lớn. Những yếu tố này, kết hợp với lối sống hiện đại như thức khuya, ăn đêm, ít vận động, ăn quá nhiều chất ngọt, chất béo và tinh bột, đã trở thành “mảnh đất màu mỡ” hình thành mảng xơ vữa trong lòng mạch. “Đây là những yếu tố nguy cơ cộng hưởng, tạo ra biến chứng nghiêm trọng trong tương lai nếu không có sự kiểm soát” – chuyên gia nói.

Để đối phó, GS Quang Tuấn nhấn mạnh cần một “kiềng ba chân”: bác sĩ – người bệnh – nhà hoạch định chính sách. Bác sĩ cần cập nhật và kê đơn hợp lý, người bệnh cần chủ động tiếp nhận và tuân thủ khuyến cáo, trong khi chính sách công phải đủ mạnh để kiểm soát yếu tố nguy cơ từ cộng đồng.

Thay đổi lối sống: Cần là ưu tiên hàng đầu

Ở góc nhìn quốc tế, GS Brian Tomlinson – Chủ tịch Hội Xơ vữa động mạch châu Á – Thái Bình Dương đánh giá cao sự phát triển của Tim mạch học Việt Nam, đặc biệt là sự tham gia tích cực của Phân hội Xơ vữa động mạch Việt Nam vào các hoạt động toàn cầu. Theo ông, sự hội nhập này giúp các bác sĩ Việt Nam có cơ hội tiếp cận và cập nhật nhanh chóng những tiến bộ khoa học trên thế giới.

Tuy nhiên, GS Tomlinson nêu ra góc nhìn: “Ưu tiên hàng đầu trong quản lý rối loạn lipid và xơ vữa động mạch tại Việt Nam vẫn phải là thay đổi lối sống”. Xơ vữa động mạch vốn là bệnh lý của lối sống – một thực trạng từng xảy ra sớm tại các nước phát triển và nay đang lặp lại ở Việt Nam. Với xu hướng giảm vận động ở người trẻ tuổi, kết hợp với chế độ ăn uống thiếu cân đối, Việt Nam đang dần lặp lại mô hình bệnh tật mà các nước phát triển từng trải qua trước đây.

GS Brian Tomlinson nhấn mạnh thay đổi lối sống là ưu tiên hàng đầu trong phòng ngừa và kiểm soát xơ vữa động mạch

Dù hiện nay các phương pháp điều trị và can thiệp đã rất tiến bộ, từ dùng thuốc cho đến can thiệp mạch, nhưng GS Tomlinson khẳng định: “Phòng bệnh vẫn luôn hơn chữa bệnh”. Bởi thay đổi thói quen sinh hoạt không chỉ phòng ngừa xơ vữa động mạch mà còn cải thiện sức khỏe toàn diện, giảm nguy cơ của nhiều bệnh không lây nhiễm khác.

Chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả: Cơ hội và thách thức

Từ góc nhìn thực hành lâm sàng, TS.BS Bùi Thế Dũng – Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM cho rằng ý thức tầm soát xơ vữa động mạch ở Việt Nam vẫn chưa cao, chưa đạt mức kỳ vọng so với khuyến cáo quốc tế. Trong khi đó, bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu được phát hiện sớm.

Ông phân tích, các yếu tố nguy cơ thường gặp gồm béo phì, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường – tất cả đều có thể điều trị và kiểm soát được. “Cần khuyến khích bệnh nhân thay đổi lối sống, điều chỉnh chế độ ăn, tăng vận động và tuân thủ dùng thuốc khi có chỉ định. Đây là cách hữu hiệu nhất để ngăn ngừa bệnh tiến triển” – TS Thế Dũng cho biết.

Một điểm sáng là hiện nay y học đã có nhiều công cụ chẩn đoán sớm: từ xét nghiệm yếu tố nguy cơ lipoprotein(a), bộ xét nghiệm đa gen, cho tới các phương tiện hình ảnh hiện đại như CT đa lát cắt… Những công cụ này giúp bác sĩ phát hiện nguy cơ ngay cả khi bệnh chưa biểu hiện ra bên ngoài. Về điều trị, bên cạnh statin – nền tảng hạ cholesterol – Việt Nam đã tiếp cận được với những nhóm thuốc mới mạnh mẽ như ức chế PCSK9.

Tuy nhiên, chi phí vẫn là rào cản lớn. TS Thế Dũng nhấn mạnh: “Các xét nghiệm tiên tiến hay thuốc mới có giá thành cao. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu lớn trên thế giới đã chỉ ra, nếu so sánh giữa chi phí dự phòng và điều trị sớm với chi phí xử lý biến chứng, thì rõ ràng dự phòng mang lại lợi ích kinh tế – xã hội lớn hơn nhiều. Hy vọng trong tương lai, sẽ có sự hỗ trợ từ bảo hiểm y tế để bệnh nhân có thể tiếp cận rộng rãi hơn”.

Theo TS.BS Bùi Thế Dũng, bên cạnh thay đổi lối sống, y học hiện nay đã có nhiều công cụ chẩn đoán sớm và thuốc điều trị tiên tiến giúp ngăn ngừa biến chứng xơ vữa động mạch

Những chia sẻ từ các chuyên gia đã cho thấy một bức tranh nhiều chiều: từ nguyên nhân xuất phát từ lối sống, thói quen, môi trường đến kinh nghiệm và xu hướng toàn cầu và cuối cùng là thực tiễn chẩn đoán – điều trị tại Việt Nam. Các chuyên gia đều thống nhất ở một thông điệp: xơ vữa động mạch không chỉ là vấn đề y tế, mà còn là vấn đề xã hội – đòi hỏi sự vào cuộc của bác sĩ, bệnh nhân, cộng đồng và chính sách. Đầu tư cho phòng ngừa, tầm soát và điều trị sớm sẽ là chiến lược bền vững, giảm gánh nặng cho y tế và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân Việt Nam trong tương lai.

Phương Nguyên – Ảnh: Thanh Thùy – benhdotquy.net