Trẻ bị não úng thủy, nguy hiểm ra sao và điều trị như thế nào?

1. Bệnh não úng thủy là gì?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Mọi người thường nghĩ bệnh não úng thủy chỉ xảy ra ở trẻ em, nhưng thực tế bệnh này có thể xảy ra trong suốt cuộc đời chúng ta, bệnh có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn. Não úng thủy hay giãn não thất thường được sử dụng để chỉ tình trạng rối loạn sản xuất hấp thu dịch não tủy. Trong cơ thể chúng ta luôn có lượng não tủy nhất định. Dịch não tủy được sinh ra, hấp thu và di chuyển trong một tuần hoàn, nhằm làm môi trường nâng đỡ cho hệ thần kinh hoạt động hết chức năng. Bất cứ một rối loạn nào trong quá trình sản sinh hay di chuyển, hấp thu đều có thể gây ra bệnh não úng thủy. Ở trẻ em, não úng thủy bẩm sinh sẽ gặp nhiều hơn não úng thủy mắc phải. Bẩm sinh tức là trẻ sinh ra đã có căn nguyên để gây bệnh. Có rất nhiều bệnh lý có thể gây ra tình trạng não úng thủy, ví dụ trẻ có thể mắc sau khi bị viêm màng não hay bị xuất huyết não. Sa sút trí tuệ ở người lớn tuổi có thể gây ra tình trạng này.

Não úng thủy là tình trạng tích tụ quá nhiều dịch não tủy, một chất lỏng ở bên trong não sẽ khiến vòng đầu của trẻ to bất thường.

2. Trẻ bị não úng thủy có phải là hậu quả của thai phụ trong thai kỳ?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Đó là quan điểm sai lầm. Khi thai hình thành sẽ được nhận gene từ bố hoặc mẹ. Quá trình phát triển trong 3 tháng đầu, nó sẽ chịu tác động từ nhiều yếu tố như virus, hóa chất, tia xạ. Cho nên, nó có thể bị ảnh hưởng do nhiều yếu tố cộng gộp chứ không phải là yếu tố từ mẹ. Hiện, các chương trình y tế ở nước ta quản lý về thai sản rất rồi, nên không còn gặp trường hợp bị não úng thủy nhiều như ngày xưa. Có thể do trong quá trình chuẩn bị trước thai kỳ, các bà mẹ đã chuẩn bị quá trình thai kỳ kỹ lưỡng, chẳng hạn như tiêm ngừa vắc xin, uống thuốc dự phòng như acid folic làm cho sự phát triển hệ thần kinh ở trẻ hiện nay rất tốt. Tuy nhiên, một số bệnh lý hay các nguyên nhân gây não úng thủy trong quá trình bào thai sẽ tác động đến đứa trẻ và làm cho đứa trẻ bị giãn não thất. Nếu chúng ta đi khám thai và được quản lý thai kỳ tốt bằng việc theo dõi thường xuyên, được các bác sĩ thần kinh can thiệp xử trí kịp thời, thì tình trạng bệnh lý của trẻ sẽ được kiểm soát tốt và đứa bé phát triển khá tốt so với trẻ khác. >>> Xem thêm: Bệnh tim bẩm sinh: Nguyên nhân, triệu chứng và cách chẩn đoán

3. Khi nào mẹ bầu kết thúc thai kỳ nếu trẻ có nguy cơ bị não úng thủy?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Những trường hợp như giãn não thất nặng, gây chèn ép các cấu trúc não xung quanh khiến đứa trẻ có nguy cơ chậm phát triển nhiều, bác sĩ sẽ cân nhắc và xem xét. Thứ hai, những bất thường về cấu trúc não đi kèm và rối loạn nhiễm sắc thể cũng là nguyên nhân. Khi có đầy đủ bằng chứng, sẽ có hội đồng tư vấn tiền sản giữa bác sĩ sản và bác sĩ nhi để quyết định trường hợp như vậy là nên tiếp tục theo dõi hay chấm dứt thai kỳ. Chúng ta phải hết sức cân nhắc vì chấm dứt thai kỳ chỉ nên đặt ra ở trẻ có nguy cơ chậm phát triển trí tuệ, tâm thần, vận động. Thậm chí trẻ bị động kinh co giật sau khi sinh.

4. Cha mẹ cần lưu ý các trường hợp não úng thủy như thế nào?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Đối với trẻ em, những nguyên nhân bẩm sinh hiện nay đang được quản lý khá tốt. Song song đó, chúng ta cũng đã được chuẩn bị tâm lý cũng như kiến thức đủ cho các thế hệ trẻ vị thành niên đến thanh niên, các bậc làm cha mẹ. Như vậy, ngoài các nguyên nhân bẩm sinh phát hiện trong bụng mẹ, chúng ta cần lưu ý đến những nguyên nhân mắc phải do xuất huyết não hay sau chấn thương sọ não nặng, hoặc viêm màng não có thể gây ra não úng thủy. Nếu chúng ta không có sự quan tâm và theo dõi, chúng ta có thể bỏ qua.

5. Triệu chứng của não úng thủy ở trẻ?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Các triệu chứng của não úng thủy sẽ tùy thuộc vào lứa tuổi. Đối với trẻ nhỏ hơn 1 tuổi, hệ thống khớp sọ chưa đóng lại. Những lứa tuổi này sẽ biểu hiện một cách bất thường bằng các triệu chứng đầu rất to, tĩnh mạch da đầu giãn, mắt chỉ nhìn xuống và mắt kém linh hoạt. Đứa trẻ thóp phồng sẽ bị ói nhiều khi bú sữa hoặc ăn, trẻ sẽ có triệu chứng chậm phát triển về vận động. Tức là đến thời điểm 4 tháng trẻ phải biết lật, nhưng vì đầu to nên trẻ không lật được. Hoặc do đầu quá to nên trẻ ngồi không vững và hay té ngã. Còn ở những đứa trẻ hơn 2 tuổi, khi hệ thống khớp sọ đã hoạt động tốt, đóng chặt, các triệu chứng biểu hiện là bé bị đau đầu, khó chịu, co giật, thậm chí hôn mê nếu chúng ta không quan tâm kỹ đứa nhỏ. Đối với người lớn, các triệu chứng nổi bật như đau đầu nhiều, lơ mơ, ngủ gà, thậm chí xuất hiện co giật hôn mê. Não úng thủy diễn tiến âm thầm nhưng có lẽ chúng ta sẽ không để ý và điều trị tốt khi trẻ 3, 4 hay 5 tuổi, vòng đầu trẻ sẽ to hơn những đứa trẻ khác.

6. Những biến chứng nguy hiểm ở trẻ bị não úng thủy?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Biến chứng nguy hiểm nhất là tử vong nếu chúng ta không điều trị kịp thời cho trẻ. Những hệ lụy của não úng thủy khiến não không thể phát triển, trẻ sẽ chậm phát triển. Nếu không điều trị tốt, vòng đầu to sẽ tạo ra thẩm mỹ xấu. Đứa trẻ có thể không phát triển như những trẻ em khác, cuộc sống sẽ phải phụ thuộc người lớn. Thậm chí xuất hiện những triệu chứng như động kinh, co giật. Việc chẩn đoán về não úng thủy từ lúc bà mẹ mang thai là rất quan trọng. Nếu một đứa trẻ có tình trạng giãn não thất, sau sinh chúng ta sẽ được tái khám, chẩn đoán định kỳ, theo dõi chặt chẽ bệnh. Nếu chẩn đoán không thể phát hiện trong lúc mang thai, các bác sĩ sẽ khám và đánh giá các triệu chứng lâm sàng và cho làm xét nghiệm về hình ảnh học. Ví dụ như siêu âm thóp cho những bé dưới 1 tuổi hoặc chụp CT, MRI. Trong đó, hình ảnh cộng hưởng từ sọ não sẽ mang lại giá trị rất nhiều. Ngoài khảo sát tình trạng não úng thủy, chúng ta có thể khảo sát bệnh lý khác của nhu mô não đi kèm.

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khả cho biết, việc theo dõi và khám định kỳ khi mang thai sẽ giúp các bà mẹ chẩn đoán sớm não úng thủy ở thai nhi để có biện pháp can thiệp kịp thời.

7. Trẻ bị não úng thủy có điều trị được không?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Não úng thủy có thể là định kiến đã ăn sâu vào suy nghĩ của người dân, bệnh lý này rất nguy hiểm làm cho trẻ có đầu to. Nếu chúng ta có bước chuẩn bị từ lúc mang thai, có hướng dẫn như uống thuốc dự phòng cho hệ thần kinh phát triển tốt, tiêm ngừa vắc xin trước khi bà mẹ mang thai, quản lý thai kỳ tốt, chúng ta sẽ phát hiện ra những dị tật. Như vậy, chúng ta sẽ có liệu trình theo dõi và điều trị cho bé sau khi sinh tốt hơn. Não úng thủy sẽ có 2 phương pháp điều trị chính: thứ nhất, đặt ống dẫn lưu bớt dịch từ não thất xuống màng bụng trong vòng 30 đến 45 phút. Đây là phương pháp đã phát triển từ 50 đến 60 năm qua và ở Việt Nam, nên sẽ giúp điều trị tốt những đối tượng mắc bệnh này. Phương pháp thứ hai là phẫu thuật nội soi điều trị não úng thủy đang được nghiên cứu, nội soi có thể phá thông sàn não thất kèm đám rối mạch mạc não thất bên. Nhưng nội soi có những ưu điểm và khuyết điểm riêng. Tóm lại, để tiếp cận một đứa trẻ, chúng ta phải tìm hiểu nguyên nhân gây não úng thủy, thể trạng trẻ như thế nào, lứa tuổi ra sao mới chọn lựa phương pháp điều trị phù hợp. Tuy nhiên, phương pháp nào cũng có ưu điểm và khuyết điểm riêng.

8. Cha mẹ cần chuẩn bị gì cho cuộc phẫu thuật não úng thủy của con?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Đối với phẫu thuật não úng thủy, thời gian nằm viện của trẻ là 1 tuần lễ, trẻ có thể xuất viện. Các y bác sĩ sẽ dặn dò cho người nhà khi nhập viện và cuộc phẫu thuật. Sau khi mổ, bệnh nhân sẽ đi tái khám để theo dõi sự hiệu quả của việc điều trị. Tiếp theo, can thiệp chuyên sâu khác như vật lý trị liệu, vận động phục hồi để đứa trẻ có thể phát triển tốt trở lại.

9. Chi phí điều trị và khả năng hồi phục biến chứng não úng thủy ở trẻ?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Việc quản lý thai kỳ sớm sẽ chuẩn bị tâm lý sớm cho cha mẹ rằng con mình có khả năng phải phẫu thuật. Phẫu thuật tại nước ta sẽ do bảo hiểm y tế chi trả, chi phí không quá nhiều. Bệnh lý này cần được theo dõi và điều trị sớm, thì khả năng đứa trẻ trở về trạng thái bình thường sẽ tốt hơn và ít tốn chi phí. Khi điều trị trễ, chi phí sẽ tốn kém và khả năng trẻ phát triển không được tốt như những đứa trẻ khác.

10. Nên chăm sóc cho trẻ não úng thủy như thế nào?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Hiện tại, các y văn trên thế giới cho thấy 50 đến 60% trẻ sẽ phát triển về vận động, tâm thần, những chức năng về thần kinh bình thường. Khi lớn lên, trẻ sẽ phát triển như những đứa trẻ khác. Cơ hội đó khoảng gần 20/3 và 1/3. Tùy theo những bệnh lý đi theo não ống tủy như bất thường về cấu trúc não sẽ khiến trẻ không phát triển ở mức như mình mong đợi. Khi điều trị, các bác sĩ không mong muốn các biến chứng. Tuy nhiên, sẽ có biến chứng khoảng 10 đến 20% của cuộc phẫu thuật, ví dụ như nhiễm trùng kéo dài thời gian nằm viện. Tỷ lệ trẻ phải phẫu thuật nhiều lần rất thấp, những nếu bị nó sẽ khiến quá trình nằm viện kéo dài và chi phí tăng lên, cơ hội lành bệnh của trẻ sẽ ít hơn so với những cuộc mổ khác. Sau phẫu thuật, bé sẽ được chăm sóc vết mổ và khi vết mổ tốt, chúng ta sẽ cắt chỉ và điều trị về những nâng đỡ khác như giảm đau, dinh dưỡng cho trẻ. Khi phẫu thuật thành công, bác sĩ sẽ can thiệp các liệu pháp về vận động như phục hồi chức năng để trẻ sớm đạt được những mốc phát triển như những đứa trẻ khác.

11. Cách phòng ngừa bệnh não úng thủy ở trẻ?

ThS.BS.CK2 Nguyễn Duy Khải trả lời: Chúng ta cần có kiến thức để chuẩn bị thai kỳ. Ví dụ như đi chích ngừa, uống thuốc dự phòng để hệ thần kinh phát triển tốt ít nhất 3 đến 6 tháng trước khi mang thai. Khi mang thai, nó sẽ có hiệu quả dự phòng. Trong quá trình khám thai, chúng ta cần tuân thủ những chế độ khám thai và lịch khám thai hợp lý. Nếu phát hiện sớm những dị tật trong thai kỳ, các bác sĩ nhi khoa và sản khoa sẽ nói về bệnh lý và hướng điều trị cho thai phụ để thai phụ có thể an tâm hơn. Sau khi sinh, chúng ta có thể tiếp tục chế độ thăm khám định kỳ của các bác sĩ để họ có thể phát hiện sớm thời điểm can thiệp và mang lại hiệu quả tốt nhất. Sau khi can thiệp phẫu thuật, bác sĩ tiếp tục hợp tác để đứa trẻ bị bệnh trở về trạng thái thông thường như những đứa trẻ khác. Đó là quá trình lâu dài, chi phí điều trị không cao nhưng cha mẹ nên quan tâm đến con mình.

Trọng Dy (ghi), benhdotquy.net (theo video AloBacsi.vn)