Nhồi máu não do xơ vữa động mạch cảnh

1. Bệnh xơ vữa động mạch cảnh là gì?

Xơ vữa động mạch cảnh là tình trạng tích tụ các mảng xơ vữa bên trong lòng động mạch cảnh – động mạch lớn nằm ở 2 bên cổ đảm nhiệm vai trò dẫn máu lên não.

Tương tự như bệnh mạch vành, các mảng xơ vữa được hình thành từ cholesterol, canxi và các chất thải tế bào tập trung tại các vị trí tổn thương trong động mạch cảnh. Theo thời gian, mảng xơ vữa phát triển lớn dần khiến cho động mạch cảnh bị xơ cứng và thu hẹp, làm giảm lưu lượng máu lên não, khiến người bệnh không thể duy trì hoạt động bình thường.

2. Nguyên nhân nào dẫn đến bệnh xơ vữa động mạch cảnh?

Một số yếu tố gây tăng nguy cơ mắc xơ vữa động mạch cảnh có thể kể đến như:

Tăng huyết áp: Những bệnh nhân có chứng huyết áp cao sẽ tạo áp lực lên thành động mạch. Qua một thời gian, chúng bị thu hẹp và dần tích tụ thành mảng bám. Do đó, đây là một trong các yếu tố tiềm tàng dẫn đến chứng xơ vữa động mạch cảnh.

Bệnh tiểu đường: Tiểu đường khiến cơ thể phải đối phó với tình trạng hàm lượng đường trong máu cao khi không thể tạo ra đủ insulin hay đơn giản hơn là sử dụng insulin không đúng cách. Đó là nguyên do khiến cơ thể bị giảm chức năng xử lý chất béo.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng đối tượng bị tiểu đường có tỷ lệ mắc bệnh động mạch cảnh cao hơn so với người thông thường đến 4 lần.

Thừa cân, béo phì: Những người bị thừa cân hay béo phì thường có hàm lượng lipid và cholesterol xấu trong máu cao hơn thông thường. Theo đó, tình trạng xơ vữa động mạch cũng dễ phát triển hơn.

Lối sống ít vận động: Không chỉ bệnh xơ vữa động mạch cảnh mà ít vận động còn khiến bạn mắc hàng loạt các bệnh lý nguy hiểm tiềm tàng khác.

Tuổi tác: Những người lớn tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với các đối tượng trong độ tuổi còn lại. Bởi tiến trình hình thành các mảng bám diễn ra khi còn trẻ tuổi và tiếp tục tích tụ dần theo thời gian cho đến khi xuất hiện các triệu chứng rõ ràng. Không chỉ vậy, khi có dấu hiệu tuổi tác, động mạch cũng dần trở nên kém linh hoạt và rất dễ bị thương tổn.

Tiền sử gia đình có người bị xơ vữa động mạch cảnh: Nếu thành viên trong gia đình có tiền sử bị xơ vữa động mạch cảnh thì bạn cũng nên chú ý đến sức khỏe của bản thân. Vì bạn sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn những người thông thường.

Xem thêm: Stent động mạch cảnh tồn tại được bao lâu?

3. Người mắc bệnh xơ vữa động mạch cảnh thường xuất hiện những triệu chứng nào?

Người bị xơ vữa động mạch cảnh có thể không cảm nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào nếu mắc bệnh ở giai đoạn đầu. Khi mảng xơ vữa phát triển đủ lớn làm giảm đáng kể lưu lượng máu lên não, người bệnh sẽ gặp phải một số triệu chứng của thiếu máu não, nghiêm trọng hơn là đột quỵ não như:

Cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua: Những người bị đột quỵ nhỏ có thể gặp tất cả hoặc một số triệu chứng của đột quỵ. Tuy nhiên, các triệu chứng thường tự biến mất trong vòng 24 giờ.

Dấu hiệu cho thấy một người bị thiếu máu cục bộ thoáng qua bao gồm: Mất thị lực đột ngột, mờ mắt, nhìn khó ở một hoặc cả hai mắt; yếu, ngứa ran, tê ở một bên mặt, một bên cơ thể hoặc một bên tay/chân; đột ngột khó đi bộ hoặc mất thăng bằng; chóng mặt, choáng váng; khó nói hoặc khó nuốt; đau đầu dữ dội.

Đột quỵ: Các triệu chứng của đột quỵ tương tự như cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua, nhưng thường gây tổn thương não lâu dài và để lại di chứng dù đã được điều trị. Cụ thể, người bệnh có nguy cơ gặp các vấn đề về thị lực hoặc vấn đề ngôn ngữ vĩnh viễn, tê liệt các bộ phận cơ thể và thậm chí tử vong.

Cơn đột quỵ xảy ra khi nguồn cung cấp máu đến não bị cắt đứt do động mạch cảnh tắc nghẽn hoàn toàn

Khi xuất hiện những biểu hiện nghi đột quỵ, bệnh nhân cần được sơ cứu đúng cách và đưa đến bệnh viện kịp thời. Việc tiến hành các phương pháp cấp cứu trong “giờ vàng” sẽ giúp cứu sống người bệnh và giảm thiểu di chứng về sau.

4. Biến chứng của xơ vữa động mạch cảnh có nguy hiểm?

Bệnh xơ vữa động mạch cảnh là tiền căn dẫn đến căn bệnh động mạch cảnh. Đây cũng là tiền đề gây nên các cơn đột quỵ từ 10 – 20%. Nguy cơ dẫn đến đột quỵ của bệnh động mạch cảnh là vì:

Lưu lượng máu tới não bị giảm: Động mạch cảnh xơ vữa và bị hẹp. Do đó, máu không đến não đủ để nuôi dưỡng cơ quan này.

Mảng xơ vữa bị vỡ khiến động mạch não tắc nghẽn: Các mảng bám bị vỡ, trôi vào và bị mắc kẹt ở các động mạch nhỏ trong não. Từ đó nguồn máu cung cấp cho não bị cắt đứt.

Cục máu đông: Khi cục máu đông được tạo thành ngay động mạch cảnh sẽ làm tắc nghẽn phần lớn dòng chảy của máu. Từ đó gây nên hiện tượng đột quỵ.

5. Chẩn đoán bệnh xơ vữa động mạch cảnh như thế nào?

Nếu người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao bị xơ vữa động mạch cảnh, cần đi tầm soát để phát hiện các dấu hiệu tổn thương sớm. Trong quá trình khám, bác sĩ dùng ống nghe để tìm âm thanh bất thường ở các động mạch cổ. Đây là âm thanh bất thường do dòng chảy hỗn loạn của máu trong động mạch (từ khu vực tắc nghẽn chảy qua khu vực không bị tắc nghẽn) tạo ra. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện các chẩn đoán cận lâm sàng như:

Siêu âm động mạch cảnh: Kỹ thuật này sử dụng sóng âm thanh để đo lưu lượng và áp lực máu trong động mạch cảnh.

Chụp CT mạch cảnh: Giúp bác sĩ quan sát mạch máu một cách rõ nét.

Chụp CT đầu: Giúp kiểm tra vùng đầu có bị chảy máu hoặc gặp vấn đề bất thường nào không.

Chụp mạch cộng hưởng từ (MRA): MRA sử dụng thuốc cản quang để làm nổi bật các động mạch ở cổ và não, sau đó chụp ảnh để quan sát toàn bộ vùng này.

Chụp MRI đầu: Cho hình ảnh chi tiết của mô não mà không cần sử dụng thuốc cản quang.

Chụp mạch não: Đối với kỹ thuật này, bác sĩ sẽ đưa một ống mềm, mỏng (ống thông) vào động mạch cảnh, sau đó chụp X-quang để xem có điều gì bất thường xảy ra hay không. So với những phương pháp khác, chụp mạch não có tính xâm lấn cao hơn.

Xem thêm: Đột quỵ nhồi máu não do những nguyên nhân nào?

6. Có những phương pháp nào điều trị bệnh xơ vữa động mạch cảnh?

Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh, các triệu chứng, tuổi tác và sức khỏe tổng thể của bệnh nhân, bác sĩ sẽ đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Một số phương pháp thường được áp dụng như:

Thay đổi lối sống: Người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, giữ cân nặng trong giới hạn cho phép, tăng cường hoạt động thể chất, bỏ thuốc lá, tránh khói thuốc và không lạm dụng rượu bia.

Dùng thuốc: Bác sĩ sẽ kê toa thuốc để giúp bạn kiểm soát huyết áp, ổn định chỉ số đường huyết, giảm cholesterol xấu, từ đó ngăn chặn sự tích tụ mảng bám.

Tiến hành thủ thuật: Nếu động mạch cảnh của bạn bị hẹp đáng kể do xơ vữa, việc thay đổi lối sống và dùng thuốc sẽ không đủ để điều trị bệnh. Lúc này, bác sĩ sẽ cân nhắc tiến hành một trong các can thiệp dưới đây:

Phẫu thuật cắt nội mạc động mạch cảnh: Phương pháp này thường được áp dụng cho bệnh nhân bị xơ vữa đến mức tắc mạch cảnh >50% có triệu chứng, hoặc bệnh nhân không có triệu chứng nhưng tắc >80%. Bác sĩ sẽ mở một đường ở cổ để tiếp cận động mạch cảnh, loại bỏ các mảng xơ vữa và phần động mạch bị tổn thương. Việc làm này giúp cải thiện lưu lượng máu đến não và giảm nguy cơ đột quỵ.

Đặt stent và nong động mạch cảnh: Đây là thủ thuật ít xâm lấn hơn so với phẫu thuật cắt nội mạc động mạch cảnh, nhằm mở rộng các động mạch để khôi phục lưu lượng máu đến não. Bác sĩ đưa một ống thông có gắn bóng xì hơi vào phần bị hẹp của động mạch cảnh. Khi đã được định vị chính xác, quả bóng sẽ được bơm phồng lên và đẩy mảng bám vào sát thành động mạch. Sau đó, stent được đặt vào để gia cố thành trong của động mạch cảnh, giúp ngăn ngừa hẹp động mạch trong tương lai.

Phẫu thuật tái thông động mạch cảnh: Phương pháp này được áp dụng cho các trường hợp động mạch cảnh hẹp nặng do xơ vữa.

7. Làm thế nào để phòng ngừa bệnh xơ vữa động mạch cảnh?

Để ngăn ngừa hoặc làm chậm sự tiến triển của xơ vữa động mạch cảnh, người bệnh nên:

Bỏ thuốc lá: Nghiên cứu cho thấy trong vòng vài năm sau khi bỏ thuốc, nguy cơ đột quỵ của một người từng hút thuốc sẽ tương tự như người chưa từng hút thuốc lá. Vì thế, bỏ thuốc lá là việc bạn cần làm ngay để ngăn chặn sự tiến triển của bệnh.

Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân góp phần làm trầm trọng thêm các yếu tố nguy cơ khác của xơ vữa động mạch cảnh như: Huyết áp cao, bệnh tim mạch, tiểu đường và chứng ngưng thở khi ngủ.

Hạn chế thực phẩm nhiều cholesterol và chất béo xấu: Việc cắt giảm chất béo bão hòa trong khẩu phần ăn sẽ góp phần giảm sự tích tụ của các mảng bám trong lòng động mạch.

Bổ sung trái cây và rau quả: Rau củ quả chứa các chất dinh dưỡng như kali, folate và chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ cơ thể chống lại cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua hoặc đột quỵ.

Hạn chế muối: Lượng muối dư thừa là nguyên nhân gây tăng huyết áp ở những người nhạy cảm với natri. Các chuyên gia khuyến cáo người lớn khỏe mạnh không nên dùng quá 5g muối mỗi ngày (tương đương 1 muỗng cafe).

Tập thể dục thường xuyên: Vận động mỗi ngày có thể giúp ổn định huyết áp, tăng mức cholesterol lipoprotein mật độ cao (HDL-c) – Loại cholesterol tốt, đồng thời cải thiện sức khỏe tổng thể của mạch máu và tim. Tập luyện còn giúp bạn giảm cân, kiểm soát bệnh tiểu đường và giảm căng thẳng.

Không lạm dụng rượu bia.

Kiểm soát các bệnh lý mạn tính: tiểu đường, tăng huyết áp để bảo vệ các động mạch.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Trịnh Ngọc Bình – Phó ban AloBacsi Cộng đồng