Hậu đột quỵ, khi nào nên tập vật lý trị liệu?

1. Sau đột quỵ, liệu có phải tất cả bệnh nhân đều phải tập vật lý trị liệu?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Sau đột quỵ, hầu như tất cả bệnh nhân đều có di chứng nên đều cần phải tập vật lý trị liệu.

Các di chứng sau đột quỵ bao gồm di chứng về vận động, chức năng nuốt hoặc các di chứng về tinh thần. Hiện, phương pháp tập vật lý trị liệu được đánh giá là hiệu quả trong việc phục hồi chức năng sau đột quỵ. Vì vậy, người bệnh đột quỵ nên tập vật lý trị liệu trước khi chọn phương pháp điều trị khác.

2. Bệnh nhân đột quỵ nên bắt đầu tập vật lý trị liệu khi nào?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Bệnh nhân có thể bắt đầu tập sau cơn đột quỵ cấp. Nếu bệnh nhân không bị đột quỵ nặng thì nên tập sau 24 – 48 giờ.

Một số người cho rằng tập vật lý trị liệu càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, việc tập sớm hơn 24 giờ sẽ để lại di chứng nặng hơn. Ngoài ra, trong một số trường hợp bệnh nhân tổn thương nặng, bác sĩ cần phải khám và đánh giá để xem bệnh nhân có nên được tập ngay hay không. Nếu điểm Glasgow < 6, bệnh nhân phải trì hoãn tập, lúc này các bác sĩ sẽ có chỉ định cụ thể.

Trong giai đoạn đầu, nếu bệnh nhân gặp những trục trặc, chẳng hạn như hạ huyết áp tư thế thì có thể cho bệnh nhân trì hoãn việc tập hoặc tập ở mức độ ít hơn (có thể tập ở tư thế nằm). Trong trường hợp bệnh nhân có huyết áp ổn định, các bác sĩ có thể cho bệnh nhân ra khỏi giường sau 24 – 48 giờ. Khi chúng tôi cho bệnh nhân ra khỏi giường sớm nhưng huyết áp không ổn định thì sẽ trì hoãn việc tập hoặc tập ở mức độ ít hơn.

3. Thời gian nào là lý tưởng để phục hồi chức năng sau đột quỵ?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Thời điểm đầu tiên bệnh nhân nên tập vật lý trị liệu là từ 24 – 48 giờ. Theo đó, 3 tháng đầu tiên là thời điểm phục hồi tốt nhất các di chứng vận động và ngôn ngữ.

Người ta thấy rằng, nếu bệnh nhân tập tốt và đủ thời gian trong 3 tháng đầu, ngoài tính phục hồi tự nhiên, tổ chức não, rối loạn vận động hoặc ngôn ngữ, tập vật lý trị liệu còn giúp cho cơ chế rất quan trọng là tái tổ chức não sau đột quỵ.

Các tế bào não bị tổn thương sẽ không hồi phục được, nhưng việc tập luyện sẽ giúp vùng não xung quanh bù trừ chức năng cho vùng não bị tổn thương. Tập vật lý tị liệu trong 3 tháng đầu là rất quan trọng, vì vậy người bệnh tuyệt đối không nên bỏ lỡ cơ hội này. Đây cũng có thể xem là “thời gian vàng” trong tập vật lý trị liệu.

4. Sau 6 tháng mới tập vật lý trị liệu, khả năng phục hồi ra sao?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Theo tôi, 3 tháng đầu là thời gian tốt nhất để phục hồi. Sau 6 tháng, thời gian phục hồi sẽ rất chậm nên bệnh nhân cố gắng đừng để sau 6 tháng tập.

Tuy nhiên, một số bệnh nhân đột quỵ sau 6 tháng mới bắt đầu tập vật lý trị liệu. Song, “chậm vẫn còn hơn không!”. Các bác sĩ sẽ giúp bệnh nhân cải thiện những khó khăn quá trình lâu do không vận động.

Chẳng hạn như đối với bệnh nhân bị đau vai do lâu không vận động dẫn đến cứng khớp, các bác sĩ sẽ giải quyết vấn đề cứng khớp trước để bệnh nhân tập vật lý trị liệu dễ dàng hơn. Bởi đã có nhiều trường hợp bệnh nhân bị liệt không nặng nhưng vì không được vận động tốt hay cứng khớp nên không thể tập vật lý trị liệu tốt, từ đó làm tăng di chứng và tàn phế của người bệnh.

Xem thêm >>>Tổn thương tiểu não do đột quỵ: Dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị

5. Những mốc thời gian tập vật lý trị liệu và hiệu quả từng giai đoạn sẽ như thế nào?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Mốc thời gian đầu tiên mà các bác sĩ trị liệu thường nói là 24 – 48 giờ. Trong trường hợp tổn thương nặng hơn, các bác sĩ sẽ đánh giá và quyết định thời gian tập phù hợp cho bệnh nhân.

Cột mốc tiếp theo là 3 tháng đầu sau đột quỵ. Vì vậy, bệnh nhân nên cố gắng tập luyện thật tốt trong 3 tháng đầu.

Ở giai đoạn từ 3 – 6 tháng, quy trình phục hồi sẽ chậm lại. Mặc dù vậy, tôi vẫn khuyên rằng bệnh nhân nên tiếp tục tập vật lý trị liệu sau 6 tháng. Bởi trong một số trường hợp đột quỵ nhẹ, ý nghĩa của việc tập không còn là phục hồi chức năng nữa mà là để bệnh nhân phòng ngừa nguy cơ tái phát đột quỵ. Cụ thể, tập luyện sẽ giúp ổn định đường huyết, phòng ngừa béo phì.

Ngoài ra, việc tập luyện ở giai đoạn sau sẽ giúp tiếp tục phục hồi các di chứng còn lại. Bởi đa số bệnh nhân bị di chứng sau đột quỵ, nhất là di chứng về vận động, ít khi phục hồi hoàn toàn các chức năng. Lúc này, việc tập vật lý trị liệu giúp bệnh nhân thực hiện các động tác tinh vi, khéo léo như: viết, đánh máy chính xác, bấm điện thoại…

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng – Nguyên Trưởng khoa Y học cổ truyền Phục hồi chức năng, Bệnh viện Nhân dân 115.

6. Bệnh nhân tập vật lý trị liệu ở giai đoạn muộn có phải tập bắt đầu từ những bài tập của giai đoạn sớm?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Nhìn chung, việc tập vật lý trị liệu ở giai đoạn sớm hay muộn không khác nhau. Nếu bệnh nhân bị liệt vận động, đa số là liệt mềm. Nếu cơ lực = 0, họ sẽ tập thụ động. Nếu có cơ lực, bệnh nhân sẽ tập chủ động và có sự trợ giúp. Sau khi các chức năng dần cải thiện, người bệnh sẽ tập tăng tiến. Đó là 4 giai đoạn chính khi tập.

Nếu ở giai đoạn sớm, bệnh nhân có cơ lực = 0 thì không nhất thiết chúng ta phải tập thụ động. Ở giai đoạn muộn, cơ lực = 0 thì người bệnh nên tập thụ động như bình thường.

Riêng ở giai đoạn muộn, bệnh nhân có thể đi kèm với các di chứng thứ phát khác như cứng khớp. Lúc này, việc tập thụ động kết hợp thêm các động tác sẽ giúp giảm bớt di chứng thứ phát, tăng cường vận động giúp bệnh nhân lấy lại chức năng vận động đã bị mất. Tùy theo tình hình thực tế của bệnh nhân mà các bác sĩ sẽ cho bệnh nhân tập một cách phù hợp.

7. Ở giai đoạn nào bệnh nhân có thể tự tập vật lý trị liệu tại nhà?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Theo tôi, bệnh nhân đột quỵ nên tập vật lý trị liệu ở bệnh viện hoặc các trung tâm tập vật lý trị liệu khi còn di chứng như: di chứng về vận động, ngôn ngữ, nuốt.

Khi tập tại nhà, bệnh nhân vẫn nên kết hợp tập luyện thêm ở các trung tâm vật lý trị liệu.

Nếu bệnh nhân nằm hoàn toàn tại bệnh viện, các kỹ thuật viên sẽ giúp bệnh nhân tập luyện kết hợp với thủ thuật khác như: điện xung, tập với ròng rọc, tập với thanh song song,… Khi bệnh nhân đã hết thời gian tập luyện cùng với kỹ thuật viên hỗ trợ, người nhà vẫn hỗ trợ tập thêm bệnh nhân tập để đủ thời gian.

Ở giai đoạn xuất viện, bệnh nhân đột quỵ vẫn nên phối hợp song song vừa tập tập tại nhà, vừa tập tại các Khoa Vật lý trị liệu ở bệnh viện hoặc trung tâm vật lý trị liệu. Có như vậy, người bệnh đột quỵ mới đảm bảo được yêu cầu về tập luyện để có thể phục hồi.

Bệnh nhân cũng hoàn toàn có thể tập tại nhà nếu họ đã nắm bắt kỹ thuật mà bác sĩ hay kỹ thuật viên đã truyền đạt, đồng thời có sự trợ giúp tốt từ người nhà. Trên thực tế lâm sàng, một số bệnh nhân đột quỵ nắm bắt rất tốt và được người nhà hỗ trợ tốt. Trong những trường hợp đó, các bác sĩ không nhất thiết yêu cầu bệnh nhân đến trung tâm vật lý trị liệu hằng ngày. Đôi khi, họ chỉ cần đến trung tâm vật lý trị liệu vài ngày để bác sĩ kiểm tra xem bệnh nhân có cần tập luyện, tư vấn gì thêm trong tập luyện hay không.

Nhìn chung, việc điều trị cho người bệnh cần được cá thể hóa, tức mỗi bệnh nhân sẽ có định hướng điều trị cụ thể trong việc điều trị và tập luyện.

Xem thêm >>>Giải pháp phục hồi cho bệnh nhân suy kiệt, thiếu dinh dưỡng sau đột quỵ?

8. Liệu bệnh nhân đột quỵ có thể ngưng tập vật lý trị liệu?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Theo quan niệm của tôi, không có khái niệm ngưng tập vật lý trị liệu mà chỉ có còn can thiệp trực tiếp của bác sĩ hay kỹ thuật viên trị liệu hay không.

Ở giai đoạn đầu hay giai đoạn còn di chứng nhiều, bệnh nhân chưa trở về được với sinh hoạt bình thường thì vẫn cần tập vật lý trị liệu trực tiếp với bác sĩ hay kỹ thuật viên trị liệu kết hợp với sự hỗ trợ người nhà.

Ở giai đoạn sau, bệnh nhân vẫn nên tự tập. Việc tập giúp phục hồi lại những di chứng còn lại, đồng thời giúp bệnh nhân giảm đi nguy cơ tái đột quỵ. Chính vì thế, các bác sĩ vẫn khuyến khích bệnh nhân tiếp tục tập vật lý trị liệu.

Trọng Dy (ghi) – Benhdotquy.net