Đột quỵ: Dấu hiệu, điều trị và cách phòng ngừa

Theo TS.BS Trần Chí Cường – Chủ tịch Hội Can thiệp Thần kinh TP.HCM, điều trị đột quỵ bao gồm một chuỗi từ dự phòng, chẩn đoán, điều trị cấp cứu, phục hồi chức năng và dự phòng thuốc để tránh nguy cơ tái phát. Các vấn đề này sẽ giúp chăm sóc bệnh nhân đột quỵ một cách tốt nhất. Vậy làm sao dự phòng đột quỵ? Đột quỵ có báo trước không? Dấu hiệu nào cho thấy đột quỵ sắp xảy ra? Chẩn đoán và điều trị đột quỵ sẽ như thế nào? TS.BS Trần Chí Cường đã giải đáp ngay trong bài viết dưới đây.

TS.BS Trần Chí Cường là Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, Chủ tịch Hội can thiệp thần kinh TPHCM, Phó chủ tịch Hội điện quang can thiệp Việt Nam, Ban Chấp Hành Hội can thiệp thần kinh Á Úc (AAFITN)…

1. Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) – dấu hiệu cảnh báo đột quỵ

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Trong cuộc đời, chắn hẳn ai cũng từng bị chóng mặt ít nhất vài lần. Tuy nhiên, nếu cơn chóng mặt sau khi uống rượu bia hoặc bị người khác la mắng, mất ngủ một đêm và hôm sau tỉnh dậy người đó trở lại bình thường thì không sao. Nhưng nếu chúng ta thấy chóng mặt, tay chân không thể cử động, đặc biệt nửa bên cơ thể, người chao đảo té lăn ra đất, mất ý thức, thì cần cảnh giác Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA). Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) được xem là dấu hiệu cảnh báo của một cơn đột quỵ lớn sắp xảy ra trong tương lai. 80% bệnh nhân bị đột quỵ thiếu máu não có triệu chứng báo trước là cơn thiếu máu não thoáng qua, nhưng ít người quan tâm. Cơn đột quỵ biểu hiện qua miệng méo, nói khó, mắt mờ, yếu tay chân một bên, đặc biệt liên quan đến nửa bên cơ thể. Não bên trái điều khiển tay chân bên phải, não bên trái bị liệt sẽ khiến tay chân bên phải bị liệt. Tổn thương não bên phải sẽ khiến tay chân bên trái bị liệt. Do đó, đột quỵ sẽ gây tổn thương đến nửa bên của cơ thể. Đôi khi người bệnh bị liệt hai tay hoặc hai chân có thể là do tổn thương tủy, tức là dây thần kinh sau lưng, chạy từ cổ xuống mông. Nếu một phần tủy bị tổn thương, nó sẽ khiến phần phía dưới mất cảm giác và cả hai bên bị liệt. Một số chẩn đoán ban đầu có thể bị hiểu lầm là trúng gió. Nếu thấy một người bị xỉu và méo miệng, thì 99% mọi người sẽ trả lời đây là tình trạng trúng gió. Trúng gió xảy ra thường liên quan đến thời tiết, khiến chúng ta bị nhức đầu, hắt hơi, xổ mũi, nhưng không gây yếu liệt tay chân. Trúng gió cũng là một dạng đột quỵ, đó là gió đột quỵ.

2. Dấu hiệu đột quỵ đang xảy ra

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Dấu hiệu nhận biết đột quỵ rất dễ nhớ bằng từ viết tắt FAST. Dấu hiệu đầu tiên là F – khuôn mặt của chúng ta. Khi bị đột quỵ, người bệnh sẽ bị méo mặt một bên. Nếu người đó uống nước, nước chảy bên mép mặt sẽ xẹp xuống. Hoặc người bệnh cười bị méo mặt sang một bên. Dấu hiệu thứ hai là A – cánh tay. Nếu nghi ngờ người đó bị đột quỵ, chúng ta sẽ yêu cầu người đó đưa hai cánh tay lên và sau đó 1 tay sẽ tự động rơi xuống. Trường hợp người đó bị cụt tay, thì chúng ta yêu cầu người đó ngồi xuống đưa chân lên. Thứ 3, S – giọng nói. Người bệnh bị yếu tay chân cùng bên, cộng thêm người đó không biết mình tên gì, có bao nhiêu tiền, tên gia đình, người yêu của mình, mà chỉ ú ớ, không thể nói thành câu. Thứ 4, T – thời gian. Chỉ cần có ba dấu hiệu trên, chúng ta cần gọi 115 và đưa người bệnh đi cấp cứu đột quỵ.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ bằng từ FAST

3. Điều trị hẹp động mạch cảnh

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Cơ thể có bốn mạch máu: hai động mạch cảnh phía trước và hai động mạch cột sống phía sau. Trong trường hợp tắc hai động mạch cảnh, người bệnh sẽ bị mất 70% lượng máu. Ở nước ngoài, người trên 50 tuổi phải siêu âm động mạch cảnh một năm một lần. Nếu mức độ hẹp động mạch cảnh trên 70%, sẽ có chỉ định điều trị. Hiện nay, có rất nhiều phương pháp chẩn đoán hiện đại giúp xác định bệnh nhân  bị xuất huyết não hay hẹp mạch máu não.

Mô phỏng bít túi phình bằng vòng xoắn kim loại (coils) và chẹn bằng stent.

Với người bị đột quỵ xuất huyết não, tình trạng tương tự như bánh xe bị phình ra sau đó bể. Bác sĩ sẽ nhận định chỗ vỡ đó lớn hay nhỏ, nằm ở vị trí nào và chảy máu ra sao, rồi tiến hành luồn ống từ đùi lên não chỉ trong một phút. Nếu mạch máu bị vỡ, bác sĩ sẽ vá mạch máu. Cách làm này gọi là đặt coil. Với người bị đột quỵ do thiếu máu cục bộ, bác sĩ sẽ sử dụng Stent là một ống lưới bằng kim loại đặc biệt. Đây là kim loại không nhiễm từ, khi chúng ta đặt vào mạch máu sẽ được nong rộng ra và giữ nó không bị hẹp lại. Động mạch cảnh xuất phát từ động mạch chủ ở trong ngực đi lên 02 bên cổ. Đây là mạch máu lớn chúng ta có thể sờ gián tiếp. Vì vậy, khi gặp bệnh nhân đột quỵ, muốn xác định họ còn sống hay không, chúng ta chỉ sờ vào mạch đập ở cổ. Trong cơ thể, một số cục máu đông có thể xuất hiện ở tim. Tim tống các cục máu đông lên não gây nghẹt mạch máu não, còn gọi là đột quỵ nhồi máu não. Cục máu đông di chuyển đến vị trí nào trong não, chức năng sau đó sẽ bị hỏng.

4. Có bao nhiêu cách tái thông mạch máu?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời Có hai cách tái thông lại mạch máu não. Thứ nhất, điều trị tiêu huyết khối bằng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch. Tức là bác sĩ sẽ tiêm thuốc vào tay bệnh nhân để thuốc đi suốt cơ thể phá vỡ các cục máu đông. Một liều thuốc khoảng hơn 10 triệu đồng và phải được sử dụng nghiêm ngặt sau khi chụp CT loại trừ xuất huyết. Thuốc tiêu huyết khối không được tiêm cho bệnh nhân bị xuất huyết não, vì sẽ khiến máu chảy nhanh hơn. Thứ hai, lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học. Phương pháp này sử dụng trong trường hợp tắc nghẽn mạch máu lớn có đường kính từ 2 đến 3 mm trở lên, các mạch máu nhỏ sẽ dùng thuốc tan máu đông. Tình trạng rung nhĩ xảy ra khi tim đập không đều, bệnh nhân có những nhịp nghỉ và khoảng gián đoạn không đều sẽ hình thành cục máu đông trong tim. Đến nhịp thứ hai, tim sẽ tống cục máu đông lên não. Chúng ta có thể đặt ngón tay lên vùng cổ tay và cảm nhận mạch đập. Nếu mạch đập một cách đều đặn, sẽ không bị rối loạn nhịp tim. Nếu đang đếm từ một đến năm, nhưng sau đó nghỉ tim không đập, thì được gọi là tình trạng tim đập không đều. Tim đập không đều là yếu tố gây đột quỵ. Cục máu đông trong tim khiến bệnh nhân bị liệt nửa người, và cần phải đến bệnh viện điều trị sớm. Mốc thời gian cấp cứu đột quỵ tốt nhất là trước sáu giờ, vì lúc này bệnh nhân sẽ được thông lại mạch máu tốt nhất và phục hồi hoàn toàn.

5. Khả năng tái phát và phòng ngừa đột quỵ

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Sau khi điều trị đột quỵ, chúng ta cần thay đổi lối sống, tìm ra nguyên nhân để dự phòng tái phát. Đây là các quy tắc sống còn. Người bệnh đã bị đột quỵ sẽ có nguy cơ đột quỵ nhiều hơn, đột quỵ tái phát là nguy cơ rất cao. Nguy cơ tái phát trong đời có thể lên đến 50%. Để phòng ngừa đột quỵ chúng ta có thể tầm soát, nhưng điều này không khuyến cáo trong cộng đồng, vì sẽ khiến hệ thống y tế quá tải. Do đó, chỉ có người trên 60 tuổi, hút thuốc, tiểu đường, cao huyết áp, béo phì và cơn đau đầu dai dẳng kéo dài mới cần tầm soát.

Trọng Dy, benhdotquy.net