Cứ 45 giây sẽ có 1 người bị đột quỵ, nhận biết sớm bằng cách nào?

1. Đột quỵ là gì?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Đột quỵ não còn gọi là tai biến mạch máu não. Đây là khiếm khuyết chức năng thần kinh và nó xảy ra một cách đột ngột do tác động của cục máu đông hay mảng xơ vữa mạch máu, gây tắc mạch máu nuôi não hoặc mạch máu não bị vỡ. Diễn tiến có thể xảy ra sau 24 giờ, nếu nặng hơn nó có thể khiến bệnh nhân tử vong. Đó là định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới.

2. Phân biệt 2 dạng đột quỵ

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Đột quỵ thiếu máu não là mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông từ tim lên hoặc do mảng xơ vữa gây tắc dòng chảy. Vì vậy, vùng mạch máu não chi phối không được tưới máu nữa. Bệnh này gây ra triệu chứng lâm sàng giống như xuất huyết não nhưng diễn tiến dần dần và chậm hơn đột quỵ xuất huyết não. Đột quỵ xuất huyết não xảy ra do mạch máu nuôi vùng não bị vỡ ra. Nguyên nhân thường gặp của đột quỵ xuất huyết não là tăng huyết áp. Khi vỡ mạch máu, bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng như đau đầu dữ dội, liệt nửa người nhanh hơn đột quỵ thiếu máu não.

Đột quỵ do tắc mạch chiếm tỷ lệ cao trong các trường hợp

3. Dấu hiệu nhận biết đột quỵ

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Triệu chứng thứ nhất là đau đầu, chóng mặt, liệt một bên hoặc rối loạn về tri giác hay cảm xúc nửa bên. Tuy nhiên, người nhà có thể nhận biết được người thân có bị đột quỵ hay không thông qua mặt có bị méo một bên hay không, giọng nói của bệnh nhân có còn tròn trịa không hoặc mình nói người thân giơ tay lên, một tay sẽ rơi xuống. Tóm lại, các dấu hiệu dễ nhận biết nhất của bệnh nhân bao gồm bảo người nhà cười, nói và làm, chúng ta sẽ thấy triệu chứng biểu hiện một bên.

4. Ai là đối tượng có khả năng mắc đột quỵ cao nhất?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Lứa tuổi bệnh đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa, tức là căn bệnh không còn phân biệt tuổi tác. Điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố ví dụ như bệnh nền. Nguyên nhân gây xuất huyết não là do tăng huyết áp, nguyên nhân gây đột quỵ nhồi máu não do mảng xơ vữa mạch máu gây tắc. Những người có các căn bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, chế độ dinh dưỡng gây rối loạn mỡ trong máu và kèm theo thói quen lười vận động thì mạch máu rất dễ bị xơ vữa. Xu hướng này ngày càng phổ biến và áp lực công việc ngày càng nhiều, nếu không đi tầm soát tốt những bệnh nền này, nguy cơ đột quỵ sẽ càng cao.

5. Hậu quả của bệnh nhân bị đột quỵ là gì?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Bệnh nhân sẽ không thể hoạt động bình thường giống như trước khi bị đột quỵ. Khi vùng não bị tổn thương, thiếu máu, nếu can thiệp kịp thời thì vùng não vẫn bị ảnh hưởng do thiếu máu. Mặc dù, căn bệnh sẽ tồn tại với người bệnh suốt đời, nhưng tùy theo mức độ động mạch nhỏ hay lớn, vùng não nhiều hay ít, di chứng tàn phế có thể từ nhẹ đến nặng. Ví dụ như tay phải 5/5 còn tay trái là 4/5 hoặc nặng hơn, bệnh nhân đến bệnh viện trễ hơn thì mức độ tàn phế sẽ rất nặng. Bệnh nhân có thể bị nằm liệt giường và phụ thuộc vào người thân suốt đời.

6. Làm sao có thể phát hiện nguy cơ tái phát đột quỵ?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Nguy cơ tái phát đột quỵ của một người sẽ cao hơn người chưa bị đột quỵ. Khi một mạch máu bị tổn thương, mảng xơ vữa đi lên gây tắc chắc chắn mạch máu đó không còn trơn láng bình thường. Nếu chúng ta không theo dõi và điều trị liên tục cùng bác sĩ chuyên khoa, những mảng xơ vữa còn lại sẽ bong ra và gây tắc mạch máu tiếp. Lần sau, mức độ nguy hiểm sẽ nặng hơn lần đầu và các bệnh nhân nhập viện lần một, lần hai, lần ba, lần bốn và về sau di chứng để lại sẽ rất nặng nề. Một số bệnh nhân bị nặng hơn dẫn đến tử vong.

Phục hồi sau đột quỵ sẽ tùy thuộc vào mức độ bệnh và tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng

7. Người bị đột quỵ có khả năng phục hồi hay không?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Trước đây khi tiến bộ y học chưa mạnh về điều trị đột quỵ não, mức độ hồi phục của người bệnh phụ thuộc vào mạch máu lơn hay nhỏ, hoặc nếu vùng não bị chi phối lớn sẽ gây ra tình trạng tàn phế nặng hơn. Thứ ba, mức độ phục hồi chức năng, tập vật lý trị liệu và mức độ kiểm soát các mức độ yếu tố nguy cơ như thế nào. Ngoài ra, trong y học khi lý giải cục máu đông, họ sử dụng chữ “giờ vàng“, tức là vùng não bị tắc trong 3 hay 4 giờ đầu, họ vẫn có thể cứu được. Ví dụ như thuốc tiêu sợi huyết, khi sử dụng thuốc sẽ làm tan cục máu. Chính vùng não bị thiếu máu chưa bị hoại tử sẽ phục hồi nhanh hơn. Khả năng phục hồi phụ thuộc vào người nhà đưa bệnh nhân đến bệnh viện như thế nào, thái độ chăm sóc sơ cứu bệnh nhân ra sao. Khi đến bệnh viện, không phải bệnh nhân nào cũng được phục hồi hoàn toàn. Nó còn tùy thuộc vào mạch máu ra sao và vùng não như thế nào, bệnh nhân tuân thủ điều trị tốt hay không.

8. Cần làm gì khi người nhà bị đột quỵ?

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Việc đầu tiên cần làm khi người thân bị đột quỵ là đưa đến cơ sở y tế chuyên về đột quỵ não để bác sĩ có thể nhanh chóng cứu sống các tế bào não của bệnh nhân. Như vậy, bệnh nhân sẽ được cứu sống cao hơn rất nhiều. Không được nhỏ nước chanh, cho uống thuốc. Nếu bệnh nhân đột quỵ ở vùng xa, chúng ta có thể để bệnh nhân trên mặt phẳng nghiêng đầu sang một bên và gọi 115. Nếu có cơ sở y tế gần nhất, chúng ta nên đưa bệnh nhân vào cơ sở y tế đó để được điều trị.

9. Cách phòng ngừa đột quỵ hiệu quả

ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Có hai dạng phòng ngừa đột quỵ não: phòng ngừa tiên phát và phòng ngừa thứ phát. Chúng ta cần phòng ngừa tiên phát để không bị đột quỵ chứ không nên để đột quỵ xảy ra rồi mới phòng ngừa. Ngoài các yếu tố không thể thay đổi như tuổi, nam và nữ hay chủng tộc, thì yếu tố nguy cơ có thể phòng ngừa được là kiểm soát tốt huyết áp, tiểu đường. Nếu bệnh nhân có tăng huyết áp, tiểu đường chúng ta phải kiểm soát tình trạng huyết áp, chỉ số đường huyết về mức ổn định. Thực trạng đáng báo động của người Việt là hiện tượng béo phì do ăn uống gây rối loạn lipid máu và ít vận động. Trong một tuần chúng ta cần phải dành 4 đến 6 ngày để tập thể dục và một ngày từ 30 đến 45 phút. Yếu tố thứ tư là tình trạng rượu bia và thuốc lá. Đó là những yếu tố nguy cơ cao. Nếu một người bị tăng huyết áp hay đái tháo đường cần hạn chế hút thuốc, uống rượu bia. Tất nhiên, một số bệnh lý về tim mạch như bệnh lý van tim nên được bác sĩ chuyên khoa theo dõi triệt để, vì một nguyên nhân lớn gây đột quỵ não là do cục máu đông từ tim đi lên.

10. Nói ngọng sau đột quỵ, phải làm sao?

Anh của tôi bị đột quỵ giờ đang bị nói ngọng, anh tôi cần làm gì để tránh bị đột quỵ lần 2, thưa bác sĩ? ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Có lẽ anh của bạn bị đột quỵ do thiếu máu não, cục máu đông từ tim lên tắc mạch máu não. Sau 3 tháng, bệnh để lại di chứng. Bạn nên đưa người nhà đi khám ở các chuyên khoa đột quỵ. Từ đó, họ sẽ đề ra phương án tập vật lý trị liệu giúp phục hồi chức năng. Ngoài ra, bác sĩ cũng kê thuốc điều trị hợp lý và phòng ngừa thứ phát. Anh bạn cần chấp nhận di chứng và tập vật lý trị liệu tích cực. Song song đó, chúng ta phải kiểm soát tốt bệnh lý tim mạch để tỷ lệ tái phát không xảy ra và mức độ phục hồi sẽ tốt hơn.

Kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ là cách phòng tránh đột quỵ và tái phát

11. Phòng chống đột quỵ ngày càng trẻ hóa

Bệnh đột quỵ đang được trẻ hóa, đối tượng nào sẽ bị đột quỵ khi còn trẻ. Bác sĩ có thể hướng dẫn em cách phòng chống đột quỵ được không? Em là dân văn phòng ạ. ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Độ tuổi trẻ hóa của đột quỵ não không có chuẩn mực nào. Trước đây căn bệnh này chỉ xảy ra ở người trên 50 tuổi, nhưng hiện nay rất nhiều trường hợp ngoài 40 và thậm chí độ tuổi 30 đã bị đột quỵ xuất huyết não. Do đó, nó không có chuẩn mực về độ tuổi nào. Càng lớn tuổi, mạch máu sẽ bị xơ vữa và không còn co giãn tốt như còn trẻ. Để phòng ngừa đột quỵ, trước hết bạn phải tầm soát các yếu tố nguy cơ và bệnh lý nền. Ví dụ như chúng ta cần biết mình có bị tăng huyết áp hay không, chế độ ăn có bị rối loạn lipid máu hay không, bản thân có bị đái tháo đường hoặc bệnh tim hay không. Nếu có những bệnh lý đó, chúng ta phải điều trị triệt để và đưa về chỉ số có thể kiểm soát được. Nếu tất cả chỉ số bình thường, yếu tố nguy cơ đột của bạn sẽ rất thấp. Tuy nhiên, bạn cũng nên dành thời gian vận động vì nhân viên văn phòng sẽ ngồi rất lâu, để giảm nguy cơ bệnh lý về cột sống và các bệnh lý khác. Tóm lại, ngoài tầm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh lý tim mạch, chúng ta cần dành thời gian vận động từ 30 đén 45 phút một ngày để phòng ngừa các căn bệnh khác.

12. Phân biệt giữa TIA và đột quỵ

Bác sĩ có thể chỉ em cách phân biệt cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua và đột quỵ được không ạ? Em cảm ơn. ThS.BS Nguyễn Văn Minh trả lời: Nhiều người bị tê yếu tay chân một bên, nói khó nhưng triệu chứng phục hồi rất nhanh trong 1 giờ đầu, đây được gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA). Trước đây nhiều người nói triệu chứng này phục hồi trong 24 giờ. Chính vì vậy, người bệnh không quan tâm đến vấn đề này. Tuy nhiên, tỷ lệ bệnh nhân xảy ra cơn đột quỵ khi không đi tầm soát sau khi bị TIA sẽ rất cao trong vòng 1 đến 3 tháng đầu. Theo thống kê, hầu hết bệnh nhân bị đột quỵ đều có cơn thiếu máu não thoáng qua. Tuy nhiên, người bệnh không quan tâm hay tầm soát các yếu tố nguy cơ đột quỵ não.

Trọng Dy (ghi), benhdotquy.net (theo Radio VOH)