Stress và rối loạn giấc ngủ: Hai “kẻ đồng hành” âm thầm gây hại cho tim mạch

Stress cấp tính và mạn tính: Hai con đường khác nhau nhưng cùng dẫn tới tổn thương tim mạch

Với chủ đề “Stress, mất ngủ và bệnh xơ vữa động mạch vành”, GS.TS Nguyễn Quang Tuấn cho biết mỗi cá nhân đều mang yếu tố di truyền riêng, song sự tương tác với môi trường và điều kiện xã hội mới đóng vai trò quyết định lớn đến sức khỏe.

Các nghiên cứu cho thấy những tác động từ môi trường sống, nghề nghiệp, thu nhập, bất bình đẳng xã hội, thậm chí nghịch cảnh thời thơ ấu đều để lại hệ quả lâu dài cho sức khỏe não bộ và tim mạch.

Trong đó, nghèo đói và bất bình đẳng xã hội được xem là “hình thức bạo lực tồi tệ nhất”, tạo ra stress thể chất và tinh thần kéo dài.

GS.TS Nguyễn Quang Tuấn – Nguyên Chủ tịch Phân hội tim mạch can thiệp Việt Nam trình bày báo cáo tại Hội nghị Xơ vữa động mạch lần III (VAS 2025)

Vị chuyên gia phân tích stress được chia thành stress cấp tính và stress mạn tính.

Stress cấp tính thường liên quan đến các biến cố cá nhân (mất người thân, mất việc làm, khó khăn tài chính) hoặc sự kiện tập thể (thiên tai, thảm họa, các giải thể thao quan trọng).

Stress cấp tính có thể gây ra những biến cố tim mạch như hội chứng Takotsubo, bóc tách động mạch vành tự nhiên, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim.

Stress mạn tính chủ yếu liên quan đến công việc và môi trường sống: căng thẳng kéo dài, mất cân bằng nỗ lực – phần thưởng, làm việc theo ca gây rối loạn nhịp sinh học, sự cô lập và thiếu hỗ trợ xã hội.

Stress mạn tính dẫn đến tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, xơ vữa động mạch và các biến chứng tim mạch khác.

Một khái niệm quan trọng được GS Quang Tuấn nhắc đến là gánh nặng allostatic (allostatic load). Tác giả định nghĩa allostatic là sự tích lũy gánh nặng sinh lý do stress mạn tính gây ra, thông qua kích hoạt kéo dài hệ thần kinh – nội tiết – miễn dịch.

Khi stress diễn ra ngắn hạn, cơ thể thích nghi và vượt qua nhưng khi stress kéo dài, hệ thống điều hòa trở nên bất thường, gây tổn thương lâu dài cho tim và mạch máu.

Đặc biệt, stress thời thơ ấu (đói nghèo, bạo lực, bị lạm dụng) được chứng minh liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường, nhồi máu cơ tim và đột quỵ khi trưởng thành.

Không những thế, vị chuyên gia thông tin thêm stress làm hoạt hóa trục não – tim – mạch, gây ra tăng tiết cortisol, catecholamine, làm tăng tần số tim, huyết áp và co mạch. Hậu quả là viêm hệ thống, rối loạn nội mô và hình thành huyết khối.

Ngoài ra, stress còn tác động qua con đường miễn dịch – viêm. Sự hoạt hóa adrenergic tại tủy xương, lách, hệ lympho dẫn đến tăng tiết IL-6, chemokine, gây viêm mạn tính.

Đáng chú ý, nữ giới có phản ứng viêm mạnh hơn nam giới trước stress, khiến nguy cơ biến cố tim mạch cao hơn.

Mối quan hệ tác động giữa giấc ngủ và bệnh mạch vành

GS Quang Tuấn nhấn mạnh rằng giấc ngủ giữ vai trò thiết yếu trong sức khỏe tim mạch. Nghiên cứu cho thấy ngủ ít hơn 6 giờ hoặc nhiều hơn 8 giờ đều làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành.

Ngoài ra, ngưng thở khi ngủ là một rối loạn phổ biến, làm giảm oxy máu tái diễn, tăng stress oxy hóa, viêm mạn tính và canxi hóa động mạch vành.

Năm 2022, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) đã chính thức đưa giấc ngủ vào 8 yếu tố cốt lõi của sức khỏe tim mạch (Life’s Essential 8), nhấn mạnh vai trò sống còn của giấc ngủ đối với huyết áp, đường huyết, lipid máu, cân nặng và tinh thần.

GS Quang Tuấn cho biết cần quản lý, tối ưu giấc ngủ và kiểm soát các yếu tố nguy cơ để phòng tránh bệnh mạch vành

Để giải quyết các vấn đề trên, vị chuyên gia đưa ra hướng can thiệp và điều trị bằng cách sử dụng các công cụ đánh giá stress tim mạch bao gồm: biến thiên nhịp tim, theo dõi huyết áp 24 giờ, trắc nghiệm stress tâm thần và các kỹ thuật hình ảnh học não.

Về điều trị, các liệu pháp hành vi – tâm lý như thiền, yoga, biofeedback đã chứng minh hiệu quả trong giảm stress. Tập luyện thể lực, phục hồi chức năng tim và thay đổi hành vi cũng góp phần cải thiện tình trạng căng thẳng. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng mạnh mẽ về việc cải thiện tiên lượng bệnh mạch vành lâu dài.

Đối với rối loạn giấc ngủ, cần tầm soát ở nhóm bệnh nhân tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ, tăng huyết áp kháng trị. Biện pháp điều trị bao gồm: CPAP cho ngưng thở khi ngủ, giảm cân, thiết bị nha khoa hoặc can thiệp phẫu thuật khi cần.

GS Quang Tuấn chia sẻ:“Stress tâm lý xã hội và rối loạn giấc ngủ là hai yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh được trong phòng ngừa và điều trị bệnh mạch vành. Mối quan hệ đa chiều, phức tạp giữa stress – mất ngủ – xơ vữa động mạch vành cho thấy cần tích hợp đánh giá và kiểm soát chúng trong thực hành lâm sàng”.

Ở cấp độ cộng đồng, vị chuyên gia đánh giá chính sách y tế công cộng hướng đến công bằng trong giáo dục, việc làm, chăm sóc y tế sẽ góp phần giảm stress xã hội, qua đó cải thiện sức khỏe tim mạch.

Tóm lại, việc kết hợp quản lý stress, tối ưu giấc ngủ và kiểm soát các yếu tố nguy cơ là chiến lược cần thiết nhằm hạn chế gánh nặng ngày càng gia tăng của bệnh mạch vành.

Cẩm Quyên – Ảnh: Thanh Thùy – benhdotquy.net