“Giờ vàng” giúp bệnh nhân đột quỵ thoát “cửa tử”

Thời gian vàng trong cấp cứu đột quỵ là gì?

Trong đột quỵ, thời gian vàng cấp cứu bệnh nhân kể từ khi bệnh nhân có dấu hiệu đột quỵ là rất quan trọng và càng sớm càng tốt, lúc này, “thời gian là não”. Bởi mỗi lần đột quỵ sẽ làm chết khoảng 1,2 tỷ tế bào não, mỗi giờ trôi qua sẽ mất 120 triệu tế bào não, mỗi phút trôi qua sẽ mất 2 triệu tế bào não.

Mức độ di chứng sau đột quỵ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời điểm phát sinh bệnh, thời gian được chẩn đoán và quá trình điều trị cho bệnh nhân. Thời gian vàng trong cấp cứu đột quỵ như sau:

Nhồi máu não

Trong vòng 4,5 giờ: nếu bệnh nhân đến từ 0 – 4,5 giờ, bệnh nhân sẽ được tiêm thuốc tan cục máu đông đường tĩnh mạch đối với nhồi máu não mạch máu nhỏ (phương pháp điều trị thuốc bằng tiêu sợi huyết). Tuy nhiên, hướng điều trị tiêu sợi huyết có nguy cơ xuất huyết não sau khi dùng thuốc, nguy cơ này lên đến 6% tuỳ cơ địa bệnh nhân và các bệnh lý đi kèm, nguy cơ xuất huyết.

Trong vòng 6 giờ: nếu bệnh nhân đến trước 6 giờ, có tăng mạch máu lớn, bệnh nhân sẽ được chuyển đến phòng can thiệp nội mạch DSA, lấy cục huyết khối. Phương pháp này có hiệu quả tái thống đến trên 80%. Chính hiệu quả khả quan này, Hội Đột quỵ Hoa Kỳ đã đưa ra phương pháp can thiệp nội mạch vào phác đồ điều trị đột quỵ não trong 6 giờ do tắc động mạch lớn, phác đồ này được triển khai trên toàn thế giới.

Nếu bệnh nhân trễ 6 giờ: có thể ứng dụng phần mềm trí tuệ nhân tạo Rapid để đánh giá can thiệp muộn “cứu vãn” cho những trường hợp vùng lõi nhồi máu não nhỏ và vùng thiếu máu não rộng (vùng tranh tối, tranh sáng). Tuy nhiên, lý tưởng nhất là bệnh nhân đột quỵ nên được chẩn đoán và điều trị càng sớm càng tốt.

Xuất huyết não

Cấp cứu càng sớm càng tốt. Nếu bệnh nhân bị xuất huyết não mà không có điều kiện cấp cứu kịp thời thì bệnh nhân sẽ tăng nhanh chóng diễn tiến tử vong. Tùy trường hợp, bệnh nhân nặng sẽ được can thiệp gây tắc mạch máu đang chảy nhiều, những trường hợp nhẹ sẽ được điều trị bằng thuốc.

Xem thêm: Tận dụng “giờ vàng”: Sự sống người thân nằm trong hiểu biết của bạn

Đột quỵ càng cấp cứu sớm tỷ lệ sống sót càng cao

Ở Việt Nam trong những năm gần đây, tỷ lệ bệnh nhân mắc đột quỵ tăng đáng kể, với tính chất bệnh lý đòi hỏi phải chẩn đoán nhanh, chính xác và bác sĩ có quyết định đúng, kịp thời… mới có thể cứu sống được bệnh nhân và giúp họ hồi phục sức khỏe và giảm tỷ lệ tàn phế.

Điều quan trọng là bệnh lý này cần phải cấp cứu rất sớm sau khi có dấu hiệu bị đột quỵ. Nếu không, bệnh nhân sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng hôn mê, liệt nửa người nặng, thậm chí là tử vong. Tuy nhiên, ở Việt Nam, kiến thức này còn rất ít người biết đến.

Mặc dù, ngày nay, với sự tiến bộ của y học, tỷ lệ tử vong do đột quỵ đã giảm, nhưng số người bị tàn tật do đột quỵ lại có xu hướng tăng. Mức độ di chứng phụ thuộc rất nhiều vào thời điểm và cách thức bệnh nhân được phát hiện, chẩn đoán và điều trị. Nếu bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não được chuyển đến bệnh viện trong 3 giờ đầu ngay sau khi bị đột quỵ, và được điều trị đặc hiệu bằng thuốc tiêu huyết khối, sự phục hồi sẽ rất khả quan.

Mô hình cấp cứu giúp bệnh nhân có giờ vàng trong điều trị

Để giúp bệnh nhân được xử trí sớm bệnh trong 3-6 giờ đầu, về phía bệnh nhân, cần nâng cao kiến thức hiểu biết các dấu hiệu sớm của đột quỵ để khi điều đó xảy ra, bệnh nhân phải được đưa đi cấp cứu, vận chuyển an toàn đến các cơ sở có khả năng điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt, không được tự ý dùng thuốc tại nhà.

Về phía chuyên môn, tại các bệnh viện lớn có đầy đủ các khoa phòng liên quan, cần thành lập nhóm các bác sĩ liên khoa để việc cấp cứu cho bệnh nhân đột quỵ não được diễn ra nhanh, thuận lợi nhất.

Cần triển khai hệ thống chẩn đoán và điều trị sớm đột quỵ thiếu máu não giai đoạn cấp với tổ chức mô hình thành một nhóm cấp cứu, để đảm bảo khi bệnh nhân đặt chân đến phòng cấp cứu của bệnh viện thì tất cả các khoa, phòng liên quan đã sẵn sàng thăm khám, hội chẩn đưa ra quyết định nhanh chóng xử trí cho bệnh nhân rút ngắn tối đa thời gian từ khi bị bệnh đến khi được điều trị đặc hiệu…

Tổ chức hoạt động của nhóm đó là: khi nhận được thông tin bệnh nhân đột quỵ não vào cấp cứu, thì các bác sĩ thuộc Trung tâm Đột quỵ não, Khoa Chẩn đoán hình ảnh, Khoa Can thiệp mạch, Khoa Phẫu thuật thần kinh của Bệnh viện đã có mặt để cùng khám ngay tại phòng cấp cứu ban đầu, đánh giá tình trạng của bệnh nhân.

Sau đó, bệnh nhân nhanh chóng được đưa đến khoa chẩn đoán hình ảnh (khoa này phải luôn sẵn sàng ưu tiên khi có bệnh nhân đột quỵ đầu tiên) và các bác sĩ sẽ phối hợp làm việc ngay tại khoa chẩn đoán hình ảnh. Từ hình ảnh đó, các bác sĩ sẽ hội chẩn liên khoa, qua hệ thống viber, zalo với các chuyên gia thần kinh đột quỵ để có quyết định nhanh phương pháp điều trị: Hoặc là bệnh nhân sẽ được chỉ định tiêu huyết khối bằng đường tĩnh mạch tại trung tâm đột quỵ; hoặc lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học tại Khoa can thiệp mạch.

Các bước trên phải bảo đảm chỉ trong thời gian trước 1 giờ đồng hồ khi bệnh nhân đặt chân đến cửa phòng cấp cứu đến khi được điều trị đặc hiệu (theo đúng tiêu chuẩn hướng dẫn của Hội đột quỵ Hoa Kỳ và của thế giới). Sau khi đã được cấp cứu kịp thời trong 6 giờ đầu rồi bệnh nhân tiếp tục được theo dõi và điều trị tích cực tại trung tâm đột quỵ.

Nếu như tình trạng phù não của bệnh nhân tiếp tục tăng lên thì bác sĩ phẫu thuật thần kinh sẽ tiếp tục tiến hành phẫu thuật mở sọ giảm áp theo đúng quy trình. Tất cả việc làm đó theo hệ thống vòng tròn: Khoa cấp cứu (tiếp nhận bệnh nhân đầu tiên) – Khoa chẩn đoán hình ảnh – Trung tâm đột quỵ não/Khoa can thiệp mạch – Khoa phẫu thuật thần kinh – Trung tâm đột quỵ não hồi sức theo dõi điều trị cơ bản.

Nhờ vậy, so với trước đây, tỷ lệ các bệnh nhân được xử trí cấp cứu trong giờ vàng của đột quỵ não hàng năm chỉ khoảng 2-3%, nhưng từ khi triển khai biện pháp làm cấp cứu bệnh nhân đột quỵ theo nhóm, thì tỉ lệ này đã tăng lên 17%. Như vậy đã mang lại cơ hội sống cho bệnh nhân gấp hơn 5 lần…

Hiện tại, mô hình cấp cứu theo nhóm như vậy ở Việt Nam rất ít bệnh viện có thể tổ chức thực hiện được, do phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó phải kể đến các hệ thống kết nối giữa các khoa phòng chưa được đầy đủ. Để làm được công tác này thì không chỉ có trung tâm đột quỵ mà đòi hỏi các khoa khác như: hồi sức cấp cứu, chẩn đoán hình ảnh, can thiệp mạch, phẫu thuật thần kinh đều phải có năng lực đồng đều và phải đảm đương được các phần điều trị cho bệnh nhân… Mà điều này, hiện tại thì không phải bệnh viện nào cũng có đầy đủ.

Cần làm gì khi người thân có triệu chứng đột quỵ?

Nhận biết người bị đột quỵ

Đột quỵ não có thể gây ra nhiều triệu chứng như: nhức đầu, rối loạn ý thức…nhưng chúng ta chỉ cần nhớ các dấu hiệu sau, xuất hiện đột ngột thì nguy cơ bị đột quỵ từ 90 – 95%, đó là dấu hiệu F.A.S.T: Liệt mặt (Face): miệng bị lệch sang một bên, nếp nhăn mũi – má mờ; yếu, liệt tay (Arm) hoặc chân: không thể cầm, nắm, đi lại; rối loạn ngôn ngữ (Speech): đột ngột rối loạn lời nói, không nói được hoặc lời nói không rõ … như bình thường trước đó; thời điểm phát bệnh (Time): khi gặp những triệu chứng trên, cần gọi cấp cứu ngay. Người bệnh cần ghi nhớ thời điểm phát bệnh để thông báo với nhân viên y tế.

Xem thêm: “Giờ vàng” cứu sống người đột quỵ như thế nào?

Cần làm gì khi phát hiện bệnh nhân đột quỵ

Khi thấy người thân có một trong các triệu chứng đột quỵ, người nhà cần phải gọi người trợ giúp và gọi ngay xe cấp cứu đưa người bệnh đến cơ sở y tế, bệnh viện gần nhất có đủ phương tiện, kỹ thuật, chuyên môn tái thông mạch máu não.

Trong khi chờ xe cấp cứu, cần phải: giữ thông thoáng môi trường chung quanh bệnh nhân để giúp họ thở tốt; đặt người bệnh nằm trên một mặt phẳng, bề mặt đủ độ cứng để giữ thăng bằng, không đặt lên đệm có độ lún sâu và tránh xê dịch để không làm trầm trọng tình trạng xuất huyết não; nếu có bất cứ dấu hiệu suy giảm ý thức nào, hoặc bệnh nhân có dấu hiệu nôn mửa, cần đặt bệnh nhân sang tư thế nằm nghiêng an toàn nhằm bảo vệ đường thở của bệnh nhân, móc hết đàm nhớt ở miệng người bệnh ra nếu có.

Trường hợp nếu bệnh nhân bất tỉnh hoặc lơ mơ nhưng còn thở bình thường, nên đặt bệnh nhân ở tư thế nằm nghiêng an toàn hoặc nằm ngửa, nhưng cần theo dõi kỹ. Nếu bệnh nhân nôn mửa, cần chuyển ngay bệnh nhân sang tư thế nằm nghiêng, tránh sặc chất nôn vào đường hô hấp. Nếu bệnh nhân còn tỉnh, hỗ trợ bệnh nhân nằm ở một tư thế thoải mái nhất và theo dõi phản ứng của bệnh nhân. Lập tức gọi cấp cứu, đưa người bệnh tới bệnh viện.

Những việc không tự ý làm: không tự ý điều trị cho bệnh nhân dù chỉ là bấm huyệt, châm cứu, đánh gió, chích lể,… vì những động tác này có thể làm nặng thêm tình trạng bệnh và làm mất thời gian vàng điều trị; không cho bệnh nhân ăn uống và đề phòng nôn trào ngược, bệnh nhân hít chất nôn hoặc thức ăn vào đường thở sẽ rất nguy hiểm; không tự ý dùng thuốc hạ huyết áp, chỉ dùng thuốc hạ huyết áp khi huyết áp > 220/120 mmHg và không dùng thuốc hạ huyết áp nhỏ dưới lưỡi.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Trịnh Ngọc Bình – Phó ban AloBacsi Cộng đồng