Xơ vữa động mạch có thể gây đột quỵ: Căn bệnh này nguy hiểm như thế nào?

Xơ vữa động mạch là gì?

Xơ vữa động mạch là tình trạng hẹp lòng các động mạch trong cơ thể do quá trình lắng đọng các chất béo, chất thải của tế bào và canxi ở trong thành động mạch. Động mạch là những mạch máu được xem như những ống dẫn mang máu từ tim đến những phần còn lại của cơ thể.

Xơ vữa động mạch là một quá trình phức tạp, diễn tiến âm thầm, không có triệu chứng, có thể bắt đầu vào thời thơ ấu và tiến triển dần theo tuổi. Các yếu tố nguy cơ thường gặp của xơ vữa động mạch là lớn tuổi, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc lá, ít vận động thể lực, tiền căn gia đình bệnh tim mạch sớm…

Xơ vữa động mạch hình thành từ khi nào? Tỉ lệ bị xơ vữa động mạch liên quan trực tiếp đến tuổi. Một số nghiên cứu cho thấy quá trình xơ vữa động mạch có thể xảy ra từ rất sớm trong những năm đầu tiên của đời người, thậm chí có tác giả còn thấy hiện tượng xơ vữa động mạch xuất hiện ở ngay trong thời kỳ bào thai.

Các tổn thương trung gian được hình thành vào những năm 30 của đời người và từ 40 tuổi đã hình thành các mảng xơ vữa thực sự và có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm như nhồi máu cơ tim.

Từ 50 tuổi trở đi, quá trình xơ vữa động mạch tiếp tục tiến triển trở nên trầm trọng hơn và gây ra các biến chứng như bệnh mạch máu ngoại biên, bệnh mạch máu não…

Có tới 17% người dưới 20 tuổi bị xơ vữa động mạch, tỉ lệ này là 37% ở người có độ tuổi từ 20 – 29, 60% ở người có độ tuổi từ 30 – 39, 71% ở người có độ tuổi từ 40 – 49 và 85% ở người có độ tuổi từ 50 trở lên.

Xem thêm: Xơ vữa động mạch và Đột quỵ: Làm thế nào mảng bám dư thừa có thể gây ra đột quỵ

Nguyên nhân nào dẫn đến xơ vữa động mạch

Nhiều nghiên cứu khoa học đã tìm ra và chứng minh được rằng bệnh xơ vữa động mạch có mối liên hệ mật thiết đối với tỷ lệ cholesterol trong máu (mỡ máu). Ngoài ra xơ vữa động mạch còn phụ thuộc vào một số yếu tố về “gen” di truyền.

Khi người bệnh bị mỡ máu cao nếu không điều trị sớm sẽ khiến các chất mỡ trong máu tích tụ dần theo thời gian tại lớp bên trong thành động mạch khiến thành động mạch dày hơn, gây ra các mảng xơ vữa làm động mạch bị hẹp lại khiến quá trình lưu thông máu bị cản trở, tắc nghẽn.

Cũng chính vì mỡ máu cao là nguyên nhân chính gây ra bệnh xơ vữa động mạch mà mỡ máu cao lại do các nguyên nhân như: chế độ ăn uống, sinh hoạt thiếu hợp lý nên nguyên nhân gián tiếp gây ra bệnh xơ vữa động mạch đó là các nguyên nhân gây ra bệnh mỡ máu như: Ăn nhiều thức ăn dầu mỡ (đồ chiên, xào, nấu), nội tạng, da, mỡ động vật,…; hút thuốc lá, uống rượu bia nhiều, lười vận động, không thường xuyên tập luyện thể dục thể thao, công việc phải ngồi một chỗ nhiều; do thừa cân, béo phì; một số trường hợp do yếu tố di truyền, tuổi tác…

Người mắc xơ vữa động mạch sẽ có những biểu hiện gì?

Bệnh xơ vữa động mạch có tính chất từ từ và xảy ra trong một thời gian dài nếu không phát hiện kịp thời thì sẽ xuất hiện các triệu chứng điển hình.

Xơ vữa động mạch sớm muộn cũng làm cho thành động mạch xơ cứng, lòng động mạch bị hẹp lại làm cho máu lưu thông để cung cấp cho các cơ quan giảm đi, nhất là xơ vữa động mạch vành tim gây thiếu máu cục bộ, thiếu máu cơ tim, xuất hiện cơn đau thắt ngực và có thể gây cơn đau tim đột ngột, có thể đột quỵ và tử vong.

Nếu xơ cứng ở động mạch sẽ làm hẹp lòng động mạch não gây hiện tượng rối loạn tuần hoàn não và nặng hơn là đột quỵ do tắc mạch não hoặc nhũn não.

Tại sao xơ vữa động mạch lại gây đột quỵ?

Đột quỵ có hai loại chính: nhồi máu não và xuất huyết não. Nếu như xuất huyết não gây ra bởi vỡ các động mạch trong não thì nhồi máu não là tình trạng động mạch cung cấp máu cho não bị tắc nghẽn.

Nhồi máu não thường gây ra do cục máu đông hình thành làm tắc nghẽn động mạch não hoặc cục máu đông di chuyển từ tim đến não. Hầu hết đột quỵ (khoảng 82-92 %) là dạng nhồi máu não và đa số gây ra do xơ vữa động mạch.

Lớp áo trong của động mạch có thể bị tổn thương do nồng độ cholesterol cao, huyết áp cao, hút thuốc lá, đường huyết cao… Khi tổn thương lớp áo trong, quá trình xơ vữa động mạch bắt đầu và hình thành mảng xơ vữa. Chất béo, cholesterol, mảnh vụn tế vào và canxi tích tụ ở thành động mạch. Các chất này có thể kích thích các tế bào của thành động mạch sản xuất thêm các chất khác dẫn tới sự hấp dẫn và lắng đọng ngày một nhiều mảng xơ vữa động mạch.

Xơ vữa động mạch làm đường kích lòng động mạch ngày càng hẹp dần và giảm dòng máu cung cấp oxy cho các tế bào não ở vùng tương ứng do động mạch đó cấp máu.

Đột quỵ có thể xảy ra khi mảng xơ vữa ở động mạch cảnh và động mạch trong sọ suy yếu và nứt vỡ. Mảng xơ vữa nứt vỡ gây ra hình thành cục máu đông làm tắc nghẽn lòng động mạch, không cung cấp đủ máu và oxy cho các tế bào não, dẫn đến các tế bào não chết đi và biểu hiện triệu chứng đột quỵ ở người bệnh. Nếu vùng nhồi máu não có diện tích rộng có thể chuyển dạng sang xuất huyết não.

Xem thêm: Xơ vữa động mạch gây ra đột quỵ như thế nào?

Chẩn đoán và điều trị xơ vữa động mạch theo phương pháp nào?

Chẩn đoán

Trong khi khám, bác sĩ có thể tìm thấy các dấu hiệu của động mạch bị hẹp, nở rộng hoặc cứng, bao gồm: mạch yếu hoặc mất mạch ở bên dưới khu vực của động mạch bị hẹp; giảm huyết áp ở bên chi bị tổn thương; phát hiện âm thổi ở động mạch bằng ống nghe;

Tùy thuộc vào kết quả kiểm tra, bác sĩ có thể đề nghị một hoặc nhiều xét nghiệm chẩn đoán, bao gồm:

Các xét nghiệm máu: xét nghiệm có thể phát hiện tình trạng tăng nồng độ cholesterol và đường trong máu, tình trạng này làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch. Bệnh nhân được yêu cầu nhịn ăn uống (trừ nước lọc) từ 9-12 giờ trước khi xét nghiệm máu

Siêu âm Doppler: bác sĩ sử dụng máy siêu âm Doppler để đo huyết áp tại các điểm khác nhau dọc theo cánh tay hoặc chân. Những phép đo này có thể giúp bác sĩ đánh giá mức độ tắc nghẽn cũng như tốc độ của dòng máu trong động mạch

Chỉ số cánh tay-mắt cá chân: thử nghiệm này có thể cho biết liệu bệnh nhân có xơ vữa động mạch ở chân và bàn chân hay không. Bác sĩ có thể so sánh huyết áp ở mắt cá chân với huyết áp ở cánh tay của người bệnh. Một sự khác biệt bất thường có thể chỉ ra bệnh mạch máu ngoại vi do xơ vữa động mạch gây ra

Điện tâm đồ: điện tâm đồ có thể cho thấy bằng chứng của một cơn đau tim trước đó. Nếu các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh nhân xảy ra thường xuyên, nhất là khi gắng sức, bác sĩ có thể yêu cầu bạn đi bộ trên máy chạy bộ hoặc đạp xe đạp trong quá trình đo điện tâm đồ

Thử nghiệm gắng sức: phương pháp này được sử dụng để thu thập thông tin tim hoạt động như thế nào trong khi gắng sức. Bởi vì khi bạn gắng sức, tim sẽ bơm khó khăn hơn và nhanh hơn so với hoạt động hàng ngày, thử nghiệm gắng sức có thể tiết lộ các vấn đề trong trái tim mà không được chú ý đến. Thử nghiệm này thường là đi bộ trên máy chạy bộ hoặc đạp xe đạp đứng yên trong khi theo dõi nhịp tim, huyết áp và hơi thở

Thông tim và chụp mạch máu: có thể cho thấy động mạch vành nào bị hẹp hoặc bị tắc. Bác sĩ sẽ tiêm chất cản quang vào các động mạch của tim thông qua một ống thông nhỏ, dài được đưa vào từ động mạch, thường là ở chân để đưa đến các động mạch trong tim. Khi chất cản quang vào động mạch, hình ảnh động mạch sẽ hiển thị trên hình ảnh X-quang và cho biết khu vực bị tắc nghẽn

Chẩn đoán bằng hình ảnh khác: bác sĩ có thể sử dụng siêu âm, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp mạch máu cộng hưởng từ để xem các động mạch. Những xét nghiệm này thường có thể cho thấy các động mạch lớn bị hẹp và cứng, cũng như phình động mạch và lắng đọng canxi trong thành động mạch.

Điều trị

Việc điều trị bao gồm thay đổi lối sống hiện tại bằng cách hạn chế lượng chất béo và cholesterol. Bạn cần phải tập thể dục nhiều hơn để cải thiện sức khỏe của tim và mạch máu. Bạn cũng có thể cần sự hỗ trợ y tế, chẳng hạn như:

Phương pháp điều trị dùng thuốc: có thể giúp ngăn ngừa xơ vữa động mạch xấu đi. Các loại thuốc bao gồm: thuốc giảm cholesterol bao gồm statin và các dẫn xuất của axit fibric; thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc kháng đông như aspirin để ngăn chặn huyết khối và làm tắc nghẽn động mạch; thuốc ức chế beta hoặc thuốc chẹn kênh canxi để làm giảm huyết áp; thuốc lợi tiểu để giúp giảm huyết áp; thuốc ức chế men chuyển giúp ngăn ngừa hẹp động mạch.

Phương pháp phẫu thuật: trong một số trường hợp, phẫu thuật có thể cần thiết nếu các triệu chứng đặc biệt nghiêm trọng, cơ hoặc các mô da bị đe dọa. Phẫu thuật để điều trị xơ vữa động mạch bao gồm:

Phẫu thuật bắc cầu: bác sĩ sẽ sử dụng một tĩnh mạch từ các nơi khác trong cơ thể của bạn hoặc một ống tổng hợp để chuyển hướng máu chảy quanh động mạch bị tắc hoặc bị hẹp

Tiêu sợi huyết: bác sĩ sẽ làm tan khối máu đông bằng cách tiêm một loại thuốc vào động mạch bị ảnh hưởng

Nong mạch: bác sĩ sẽ sử dụng một ống mỏng, dẻo gọi là ống thông và một quả bóng để mở rộng động mạch

Cắt bỏ nội mạc động mạch: bác sĩ sẽ phẫu thuật để loại bỏ chất béo lắng đọng trong động mạch

Nạo mảng xơ vữa: bác sĩ sẽ loại bỏ mảng bám động mạch bằng cách sử dụng một ống thông với một lưỡi dao sắc ở một đầu

Để phòng ngừa bệnh xơ vữa động mạch, chúng ta nên điều trị các bệnh liên quan đến bệnh lý này, chẳng hạn như: cao huyết áp, cholesterol cao và tiểu đường, có chế độ ăn uống lành mạnh ít chất béo bão hòa và cholesterol, tập thể dục thường xuyên, bỏ thuốc lá nếu bạn có thói quen hút thuốc, tránh thừa cân,béo phì, tránh căng thẳng, stress.

BS.CK1 Trịnh Ngọc Bình – Phó ban AloBacsi Cộng đồng hiệu đính