Ngày Đột quỵ Thế giới 29/10: Hãy cùng chung tay phòng chống đột quỵ

Trên toàn thế giới, hàng năm có khoảng 14 triệu bệnh nhân đột quỵ mới và 6 triệu người tử vong do đột quỵ. Tại nhiều quốc gia, tử vong do đột quỵ đã đứng đầu, vượt trên căn bệnh tim mạch, trong đó có Việt Nam và các nước Châu Á. Đặc biệt, đột quỵ cướp đi mạng sống của phụ nữ cao hơn bệnh ung thư vú, ở nam giới nhiều hơn căn bệnh ung thư phổi, và để lại hơn 80.000 bệnh nhân sống sót trong tình trạng tàn phế.

Đáng buồn, đột quỵ ngày càng có xu hướng trẻ hóa, trong khi đó căn bệnh này chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ cộng đồng. Ngoài các nguyên nhân từ bệnh lý thì các chuyên gia y tế đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ từ lối sống, thói quen sinh hoạt khiến căn bệnh đột quỵ trẻ hóa như hiện nay. Trong đó, phải kể đến hút thuốc lá, lạm rụng rượu bia, chế độ ăn quá nhiều dầu mỡ, thường xuyên ăn thức ăn nhanh, ít vận động, thức khuya, làm người trẻ tuổi tăng nguy cơ mắc các bệnh lý huyết áp, rối loạn mỡ máu, béo phì, và đến gần hơn với nguy cơ đột quỵ.

1. Ý nghĩa ngày Đột quỵ Thế giới 29/10 giúp tuyên truyền phòng chống đột quỵ

Ngày 29/10 được chọn là Ngày Đột quỵ thế giới. Nhờ BS chia sẻ thêm về ý nghĩa của ngày này cho khán thính giả hiểu rõ thêm ạ? Năm nay, thế giới tập trung vào các vấn đề gì cho ngày quan trọng này ạ?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Ngày 29/10 hàng năm được chọn là ngày Đột quỵ Thế giới, mục đích để các nước tuyên truyền việc phòng chống đột quỵ và ngành y tế làm mọi biện pháp giúp giảm tỷ lệ tử vong do đột quỵ. Đây cũng là ngày Hội Đột quỵ Thế giới (WSO) họp định kỳ mỗi năm tại thành phố Vancouver, Canada.

Chính vì tỷ lệ tử vong và tàn phế của đột quỵ ngày càng gia tăng, nên số lượng các nước tham gia để tuyên truyền phòng chống đột quỵ trong ngày này ngày càng nhiều. Tính đến năm 2022, gần như lan ra toàn cầu, bao gồm các nước phát triển, đang phát triển hay các nước nghèo.

Lý do quan tâm là vì số lượng tử vong và tàn phế do đột quỵ đã đứng hàng đầu. Đặc biệt, ghi nhận tại Việt Nam chúng ta có khuynh hướng ngày càng gia tăng và trẻ hóa. Nhiều trường hợp nam thanh niên tuổi dưới 20 hoặc thậm chí trẻ nhỏ cũng đột quỵ, nên việc quan tâm của cộng đồng cũng nhiều hơn.

Trong ngày 29/10/2022, ở Việt Nam có rất nhiều hội nghị, hội thảo về tuyên truyền phòng chống đột quỵ và can thiệp đột quỵ, để người dân quan tâm hơn.

Theo TS.BS Trần Chí Cường, tỷ lệ đột quỵ ngày càng gia tăng và trẻ hóa

2. Tỷ lệ mắc đột quỵ tại Việt Nam và bệnh viện S.I.S Cần Thơ gia tăng mỗi năm

Tình hình đột quỵ tại Việt Nam hiện nay như thế nào thưa BS? Riêng tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ trong những tháng đầu năm đã ghi nhận những thay đổi như thế nào về tỷ lệ, tần suất, độ tuổi và loại đột quỵ nhập viện ạ?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Tại bệnh viện S.I.S Cần Thơ nói riêng và cả nước nói chung, ghi nhận số lượng bệnh nhân đột quỵ ngày càng tăng. Theo thống kê của ngành y tế Việt Nam, đột quỵ hiện nay là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, vượt qua bệnh ung thư và tim mạch.

Theo thống kê cũ, trung bình hàng năm có 200.000 người bị đột quỵ ở nước ta, tuy nhiên, số lượng thực tế đã vượt con số này. Tính riêng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, hàng năm có hơn 20.000 bệnh nhân đột quỵ. Theo con số ghi nhận riêng tại bệnh viện S.I.S Cần Thơ, một năm điều trị trung bình cho hơn 25.000 bệnh nhân đột quỵ. Đây là điều vượt xa so với con số dự kiến trước khi chúng tôi quyết định xây dựng bệnh viện S.I.S Cần Thơ.

Tính đến thời điểm hiện tại, sau hơn 3 năm đi vào hoạt động, bệnh viện đã khám và điều trị cho hơn 316.500 bệnh nhân. Trong đó, có 138.000 bệnh nhân đột quỵ và 72.000 bệnh nhân liên quan đến bệnh lý động mạch vành (đột quỵ do tim mạch).

Đây là con số không nhỏ và khá bất ngờ. Nó cho thấy số lượng bệnh nhân đột quỵ trong cộng đồng ngày càng lớn. Theo ước tính của các quốc gia, chúng ta thấy bệnh đột quỵ và tim mạch nói chung chiếm đến 20% nguy cơ trong cộng đồng. Tức là trong dân số có 100 triệu người, thì 20% về lâu về dài có nguy cơ mắc bệnh lý đột quỵ và tim mạch.

Bên cạnh đó, phòng cấp cứu bệnh viện S.I.S Cần Thơ hàng ngày tiếp nhận từ 40-50 trường hợp bệnh nhân nhập viện cấp cứu, trong đó gần 70% là đột quỵ. Năm 2019, bệnh viện cấp cứu cho 2.366 trường hợp, nhưng đến năm 2020 là 5.514 trường hợp, năm 2021 với đại dịch COVID-19 nhưng vẫn cấp cứu và điều trị cho 7.911 bệnh nhân.

Có thể thấy, nếu không có sự ra đời của bệnh viện S.I.S Cần Thơ thì số lượng bệnh nhân tử vong sẽ rất cao. Nhờ đó chúng tôi đã cấp cứu và điều trị thành công cho hàng ngàn trường hợp đột quỵ trong đại dịch vừa qua.

Theo thống kê đến tháng 9/2022, chúng tôi đã cấp cứu cho 8.705 trường hợp. Tổng số cấp cứu đột quỵ đến hiện nay đã vượt qua 19.000 bệnh nhân (bao gồm đột quỵ và tim mạch). Điều này cho thấy, có sự gia tăng rõ ràng số lượng người đột quỵ theo từng năm. Từ năm 2019 đến 2021, 2022 con số đã tăng gấp 3-4 lần.

Từ đó, số lượng can thiệp cũng tăng theo từng năm. Nếu năm 2019, chúng tôi can thiệp đột quỵ não cho 891 trường hợp, thì đến năm 2022 con số đã lên đến 1.790 bệnh nhân.

Điều quan trọng, đến nay chúng ta đã cải thiện được thời gian vàng trong cấp cứu và điều trị đột quỵ cho bệnh nhân. Cụ thể, năm 2019 chỉ có 13% bệnh nhân đến được BV S.I.S Cần Thơ trước 6 giờ, nhưng với vai trò nỗ lực của truyền thông, đội ngũ nhân viên y tế và đặc biệt là truyền thông nhiệt tình, sôi nổi từ AloBacsi, chúng tôi đã tiếp cận được cộng đồng nhiều hơn và gia tăng số lượng bệnh nhân đột quỵ đến được trong thời gian vàng tăng 22% trong năm 2020.

Đến năm 2021, mặc dù có đại dịch COVID-19 nhưng chúng tôi vẫn có 20% bệnh nhân tiếp cận được các phương pháp điều trị trong giờ vàng. Trong 9 tháng đầu năm 2022, với sự kết thúc của đại dịch và tăng cường truyền thông, bệnh viện S.I.S cũng tiếp cận được thời gian vàng điều trị cho bệnh nhân tăng lên đáng kể là 24%. Nhờ sự cải thiện về giờ vàng, chúng ta sẽ giảm được tỷ lệ tử vong và tàn phế cho bệnh nhân.

3. Việc điều trị đột quỵ tại Việt Nam đã có nhiều cải tiến

Với số liệu thống kê trên cho thấy, đây là con số rất đáng báo động về tỷ lệ đột quỵ tại nước ta và trên thế giới. Xin hỏi bác sĩ, vậy thì tình hình điều trị đột quỵ tại Việt Nam như thế nào so với trên thế giời?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Điều trị đột quỵ ở Việt Nam nói chung có các bước triến triển ngoặn mục trong thời gian gần đây. Trước năm 2015, theo thống kê của các bệnh viện tại TP.HCM, chúng ta điều trị được cho bệnh nhân trong thời gian vàng chỉ có 3% bệnh nhân đột quỵ tiếp cận được cơ sở y tế và điều trị đúng cách trong 4,5 giờ, còn trước 6 giờ không quá 5%. Còn 97% còn lại đa số đến trễ giờ vàng và không có phương pháp điều trị đúng theo phác đồ điều trị đột quỵ thế giới.

Tuy nhiên, tính từ 2015 đến nay, ngành y tế Việt Nam có bước phát triển rất mạnh, đặc biệt trong vấn đề cấp cứu và điều trị đột quỵ. Chúng ta đã cải thiện nâng cao được số lượng bệnh nhân điều trị đột quỵ đúng cách. Gần như tất cả các tỉnh thành đã thành lập được các đơn vị đột quỵ tuyến tỉnh và số lượng bệnh nhân nhận diện được đột quỵ và đến trong thời gian vàng gia tăng không ngừng. Phần lớn bệnh viện tiếp cận thời gian vàng trung bình khoảng 10%.

Đặc biệt, tại bệnh viện S.I.S Cần Thơ nằm vị trí trung tâm đồng bằng sông Cứu Long, với dân số hơn 17 triệu người và khoảng cách từ S.I.S đến 13 tỉnh thành trong khu vực dưới 2 giờ đi xe. Do đó, rút ngắn được thời gian vàng đáng kể và đạt được con số giờ vàng trong năm nay lên 24%.

Việt Nam chúng ta hiện nay cũng đã tiếp cận được những công nghệ y khoa hàng đầu trên thế giới. Thậm chí, ở tại nước ta cũng có những bệnh viện điều trị đột quỵ đạt chuẩn cao nhất, tức là mức kim cương mà bệnh viện S.I.S chuẩn bị đón nhận trong tháng 10 này.

Ngoài ra, có rất nhiều bệnh viện từ Bắc đến Nam đạt được tiêu chuẩn vàng quốc tế (Golden Angel Award) và chuẩn bạch kim (Platium) trong vấn đề cấp cứu đột quỵ theo chuẩn điều trị đột quỵ của Hội Đột quỵ Thế giới và Hội Đột quỵ Châu Âu.

Vấn đề còn lại là làm sao giảm được số người mắc bệnh đột quỵ, đặc biệt tăng cường truyền thông trong cộng đồng để khi người dân bị đột quỵ sẽ tiếp cận được cơ sở y tế gần nhất và được điều trị tốt nhất, thì mới giảm được tỷ lệ tử vong hay tàn phế cho bệnh nhân.

Điều ngành y tế lo ngại cũng như các bác sĩ tiếp cận điều trị đột quỵ hàng ngày đó là kiến thức phòng chống đột quỵ của người dân, cũng như kiến thức cộng đồng nói chung trong việc nhận diện nguy cơ đột quỵ với bản thân và gia đình còn rất kém.

Nếu chỉ đề cao các kỹ thuật điều trị đột quỵ nhưng số lượng bệnh nhân đột quỵ trong cộng đồng càng cao, thì đó không phải mục tiêu. Ngược lại, cần làm sao giảm số người bị đột quỵ mới là mục tiêu quan trọng của ngành y tế và bệnh viện S.I.S Cần Thơ.

4. Hút thuốc lá, uống rượu bia – nguyên nhân hàng đầu dẫn đến đột quỵ trẻ

Thưa BS, đột quỵ ngày càng trẻ hoá, nguyên nhân do đâu và giải pháp nào giúp phòng ngừa tình trạng này?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Hiện nay, có rất nhiều bằng chứng khoa học chứng minh rằng thói quen sinh hoạt không đúng cách đang khiến cho bệnh đột quỵ ngày càng trẻ hoá.

Các tài liệu y học đã chứng minh rằng, nếu số lượng người trẻ hút thuốc lá, uống rượu quá nhiều thì sẽ làm cho tỷ lệ đột quỵ gia tăng. Song, thực tế đáng buồn là rất ít người biết rõ về điều này.

Ở Việt Nam, rất nhiều trẻ em dưới 18 tuổi hút thuốc lá và uống rượu bia.Đây là vấn đề rất nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng.Trên thực tế, những người bắt đầu hút thuốc lá dưới 18 tuổi có khả năng đột quỵ dưới 40 tuổi rất cao.

Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể phòng tránh được đột quỵ bằng cách từ bỏ hút thuốc lá, hạn chế sử dụng rượu bia, đồng thời tăng cường thói quen vận động. Hiện nay, trong cộng đồng ngày càng có người thừa cân, béo phì do ít vận động, làm gia tăng tỷ lệ người mắc bệnh tiểu đường, tăng huyết áp và các bệnh lý nền khác – nền tảng để gia tăng tỷ lệ mắc bệnh đột quỵ.

Bên cạnh đó, những nguy cơ khác như rối loạn mỡ, nhiễm kim loại nặng, sống trong môi trường không khí bị ô nhiễm hoặc hoặc tiêu thụ thức ăn bẩn cũng đã được chứng minh có sự liên quan đến vấn đề đột quỵ trong cộng đồng nói chung.

Ngoài ra, đột quỵ trẻcòn có liên quan đến một số những nguy cơ khác phụ thuộc vào cơ địa bệnh nhân, bao gồm: tiềm ẩn những yếu tố di truyền hoặc bệnh nhân có những bệnh lý bẩm sinh như dị dạng mạch máu não. Đặc biệt, sau đại dịch COVID-19 vừa qua, tại Việt Nam và trên thế giới cũng ghi nhận sự gia tăng đáng kể số lượng bệnh nhân đột quỵ trẻ liên quan đến cục máu đông hình thành sau mắc COVID-19.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ cũng đã cấp cứu được cho rất nhiều trường hợp cho nhiều trẻ em dưới 10 tuổi bị đột quỵ do tắc các tĩnh mạch não dẫn đến xuất huyết não hoặc nhồi máu não.

Những giải pháp mà chúng ta có thể làm được để giảm tỷ lệ tử vong và tàn phế do đột quỵ đó chính tuyên truyền những lối sống lành mạnh, đặc biệt là đối tượng trẻ. Theo đó, chúng ta nên có biện pháp nghiêm cấm việc hút thuốc lá và uống rượu bia ở lứa tuổi trẻ dưới 18 tuổi.

Tại Mỹ, tất cả những người dưới 21 tuổi đều bị cấm hút thuốc lá và uống rượubia. Đặc biệt, tại các trường đại học ở Mỹ,đều này được thực hiện rất nghiêm túc. Nếu phát hiện những trường hợp sinh viên dưới 21 tuổi uống rượu bia, hút thuốc lá thì sinh viên này sẽ bị đuổi học ngay lập tức và nếu đó là du học sinh thì sẽ bị trục xuất về nước.

Có thể thấy, các nước phát triển rất là quan tâm đến vấn đề sức khỏe. Do đó, vấn đề cấm hút thuốc lá và uống rượu bia trong cộng đồng gần như đã trở thành những luật lệ rất chặt chẽ và mọi người đều phải thi hành. Tôi còn được biết ở một số nước phát triển còn có luật lệ nghiêm cấm bán thuốc lá cho trẻ em.

Theo tôi, nếu như chúng ta áp dụng được luật lệ này ở Việt Nam thì chắc chắn rằng sẽ giảm được tỷ lệ đột quỵ trẻ trong cộng đồng.

5. Kiến thức đúng về đột quỵ – yếu tố then chốt giúp bệnh nhân chiến thắng tử thần!

Trong cấp cứu đột quỵ, yếu tố nào giữ vai trò quan trọng, thưa BS?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Để giảm được tỷ lệ tử vong và tàn phế trong đột quỵ,trước hết người dân phải có kiến thức về bệnh đột quỵ.

Cụ thể, chúng ta cần biết được những yếu tố nguy cơ gây đột quỵ như đã nêu ở trên. Đồng thời, cần nằm lòng những dấu hiệu của đột quỵ đó là mặt méo, tê yếu tay chân và nói khó. Nếu một trong người đang bình thường bỗng dưng xuất hiện cùng lúc 3 triệu chứng này thì khả năng cao họ đang bị đột quỵ và cần được cấp cứu ngay lập tức.

Chính vì thế, người dân cần nắm được danh sách các bệnh viện có khả năng cấp cứu đột quỵ gần nhất để có thể đưa bệnh nhân đến điều trị trong thời gian vàng là dưới 4,5 giờ, giúp hạn chế tỷ lệ tử vong và tàn tật do đột quỵ gây ra. Những trường hợp cấp cứu sau 24 giờ sẽ có tỷ lệ tử vong rất cao.

Hiện nay, có rất nhiều phương pháp hiện đại như sử dụng phần mềm Rapid để tái thông mạch máu. Tuy nhiên, yếu tố tiên quyết vẫn là điều trị càng sớm càng tốt.

Trên thực tế, đã có rất nhiều trường hợp lẽ ra bệnh nhân có thể phục hồi, trở lại công việc bình thường nhưng chỉ lý do không cấp cứu kịp thờigian vàng mà phải gánh chịu di chứng nặng nề, thậm chí phụ thuộc hoàn toàn vào người thân.

6. Quan niệm sai lầm – rào cản của cuộc chiến giảm tỷ lệ đột quỵ

Thưa BS, những khó khăn trong việc giảm tỷ lệ đột quỵ hiện nay là gì?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Không chỉ riêng Việt Nam mà gần như tất cả các nước đều gặp phải những khó khăn sau trong việc giảm tỷ lệ đột quỵ trong cộng đồng.

Thứ nhất,vẫn còn rất nhiều người có quan niệm sai lầm về đột quỵ. Đa số người dân đều không cho rằng bệnh đột quỵ xảy ra ở người trẻ. Đây là một sai lầm rất nghiêm trọng. Bên cạnh đó,nhiều người nghĩ rằng bệnh đột quỵ là bệnh “trời kêu ai nấy dạ” và hoàn toàn không thể phòng ngừa.

Thứ hai, người trẻ ít quan tâm đến sức khoẻ, nhiều người đã bắt đầuhút thuốc lá, uống rượubia ngay từ khi còn trẻ mà không nghĩ rằng đột quỵ nó có thể xảy đến sau một thời gian.

Thứ ba, vẫn còn rất nhiều người không biết đến khái niệm “thời gian vàng” trong cấp cứu đột quỵ. Do đó,khi phát hiện ai đó bị đột quỵ, người dân thường có sớ cứu bằng những biện pháp sai lầm như cắt lể, cạo gió, vắt chanh, từ đó vô tình làm mất đi thời gian vàng để cứu chữa cho bệnh nhân. Nếu chúng ta nhận diện sớm và đưa bệnh nhân đến bệnh viện điều trị kịp thời thì họ có thể phục hồi tốt.

Như vậy, chính việc có kiến thức đúng về nhận diện đột quỵ và cách xử lý đột quỵ sẽ giúp được giảm tỷ lệ tử vong và tàn phế cho người bệnh.

Tất nhiên, không một ai có thể đảm bảo 100% rằng có thể điều trị cho bệnh nhân đột quỵ trở lại cuộc sống bình thường bởi vẫn sẽ có trường hợp nặng dẫn đến tử vong.Tuy nhiên, nếu có kiến thức nền tảng đúng đắn, chúng ta sẽ giảm được đáng kể con số tử vong và tàn phế do đột quỵ. Theo đó, nếu cứu chữa bệnh nhân đột quỵ không đúng, tỷ lệ tử vong có thể lên đến hơn 90%.Ngược lại, nếuđiều trị đúng cách, tỷ lệ cứu chữa thành công bệnh nhân đột quỵ có thể lên đến 80-90%.

“Điều trị đúng cách và đúng thời gian” là vấn đề hết sức quan trọng mà tôi muốn truyền tải đến cộng đồng. Bên cạnh đó, một vấn đề đáng quan tâm nữa chính là chúng ta phải tuyên truyền về cách phòng ngừa bệnh, nhất là với những đối tượng trẻ. Theo đó, chúng ta cần phổ biến những tác hại của việc hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, kiến thức về các bệnh lý nguy hiểm như đột quỵ, bệnh tim mạch cho học sinh ở lứa tuổi cấp hai, cấp ba.

7. Tâm nguyện của chuyên gia trong điều trị đột quỵ

Trên cương vị là một bác sĩđứng đầu một bệnh viện chuyên về điều trị cấp cứu đột quỵ, tâm nguyện và ước mơ của BS trong vấn đề điều trị và phòng ngừa đột quỵ là gì?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời:

Tâm nguyện thứ nhất của tôi đó là làm sao có thể giảm được tỷ lệ tử vong do đột quỵ tại Việt Nam thông qua việc tăng cường kiến thức cho cộng đồng. Tốt nhất,phải có khoảng 70% người dân có kiến thức về bệnh lý đột quỵ.

Tâm nguyện thứ 2 của tôi chính là mong rằng hệ thống y tế của nước ta có thể đảm bảo được cứ cách khoảng 3 giờ đi xe sẽ có một trung tâm có khả năng cấp cứu đột quỵ làm được tất cả những kỹ thuật như: tiêm thuốc tan máu đông, chẩn đoán đột quỵ, lấy huyết khối… Đặc biệt, nếu trong trường hợp bệnh nhân nghèo bị đột quỵ không có điều kiện thì sẽ có nhiều mạnh thường quân, quỹ từ thiện, bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội hỗ trợ họ tiếp cận với điều trị đột quỵ được tốt hơn.

Cuối cùng, tôi hy vọng rằng chúng ta có thể tăng cường an sinh xã hội. Cụ thể, những trung tâm phục hồi chức năng sau đột quỵ hoặc viện dưỡng lão có thể phát triển để giúp cho bệnh nhân sau đột quỵ được chăm sóc tốt hơn. Bởi đột quỵ là một gánh nặng cho gia đình và xã hội, trong khi đó dân số Việt Nam đang già đi nên khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng rất khó khăn.

Anh Thi – Bình Phương, benhdotquy.net