ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa giải đáp các câu hỏi thường gặp về đột quỵ – Phần 1

1. Vì sao thời tiết lạnh, stress và áp lực dễ dẫn đến đột quỵ?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Đây là thời điểm số bệnh nhân đột quỵ ở các bệnh viện có sự gia tăng nhiều hơn so với các thời điểm khác trong năm. Thứ nhất đó là yếu tố lạnh, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng thời tiết lạnh sẽ gây ảnh hưởng đến mạch máu và khiến mạch máu bị co lại. Nếu mạch máu co dễ dẫn đến tăng huyết áp – yếu tố nguy cơ chính của đột quỵ não. Tăng huyết áp có thể dẫn đến đột quỵ thiếu máu não, tức là mạch máu bị tắc nghẽn hoặc đột quỵ xuất huyết não. Khi thời tiết lạnh, máu dễ đông hơn, dẫn đến hình thành cục huyết khối gây tắc nghẽn mạch máu, từ đó gây đột quỵ não. Yếu tố thứ hai đó là áp lực và căng thẳng trong cuộc sống. Căng thẳng và áp lực trong cuộc sống cũng ảnh hưởng ít nhiều đến tình trạng bệnh lý của người bệnh. Ví dụ, người đó có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tăng cholesterol máu, thì tình trạng căng thẳng sẽ ảnh hưởng đến bệnh nền của bệnh nhân. Ngoài gia tăng căng thẳng, stress trong cuộc sống cũng gây ra tác động tiêu cực như ngủ nhiều, ăn uống kém lành mạnh và sử dụng rượu bia nhiều hơn. Những vấn đề đó đều là yếu tố nguy cơ rất cao của việc gia tăng đột quỵ não đối với các bệnh nhân có căng thẳng hay stress.

2. Đột quỵ có xu hướng trẻ hóa, nguyên nhân do đâu?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Về mặt lý thuyết, đột quỵ não có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào từ trẻ đến già. Trong thời gian gần đây, số lượng bệnh nhân đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa. Theo các thống kê có khoảng 10% nhóm bệnh nhân đột quỵ dưới 50 tuổi. Đầu tiên, chúng ta cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Tỷ lệ bệnh nhân bị tăng huyết áp, lipid máu, rối loạn mỡ máu, tiểu đường, hút thuốc hay sử dụng thức uống có cồn đều là yếu tố của nguy cơ đột quỵ và nó có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào. Khi chúng ta không kiểm soát được yếu tố nguy cơ này nó sẽ dễ dẫn đến tăng khả năng đột quỵ. Ngoài ra ở lứa tuổi trẻ, cũng có một vài nguyên nhân liên quan đến tình trạng di truyền. Tuy nhiên, nhóm này sẽ thấp hơn. Mặc dù vậy, những yếu tố nguy cơ ở nhóm tuổi cao hay yếu tố nguy cơ ở nhóm người trẻ tuổi đều giống nhau. Bản thân stress cũng tác động lên người trẻ và tỷ lệ đột quỵ trẻ hóa không khó giải thích trong tình huống này.

Người trẻ ngày càng đột quỵ nhiều do áp lực công việc và lối sống kém lành mạnh

>>> Xem thêm: Đột quỵ tuổi 40 và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất

3. Nghề nghiệp có phải là sát thủ thầm lặng gây đột quỵ không?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Khi xét về đột quỵ, chúng ta có hai nhóm: những yếu tố nguy cơ thay đổi được và những yếu tố nguy cơ không thể thay đổi. – Những yếu tố không thể thay đổi được như tuổi, giới tính. – Những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được như tăng huyết áp, tiểu đường, uống rượu bia quá nhiều. Nếu muốn phòng ngừa đột quỵ, chúng ta phải kiểm soát được các yếu tố nguy cơ này. Khi phát hiện mình bị cao huyết áp, người bệnh cần đến khám và sử dụng thuốc định kỳ để giữ huyết áp của mình ở mức an toàn. Khi phát hiện có tình trạng cholesterol LDL tăng cao thì chúng ta phải có biện pháp phòng ngừa. Song song đó, tập thể dục cũng có vai trò hết sức quan trọng để phòng ngừa đột quỵ. Đối với yếu tố không thay đổi được, thứ nhất là tuổi, đột quỵ có thể xảy ra ở lứa tuổi nào. Tuy nhiên, người ta thấy đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa dần và nó xảy ra ở nhóm người dưới 50 tuổi. Đối với giới, họ cũng xác định các yếu tố nguy cơ khác ví dụ như ở phụ nữ đang mang thai hoặc uống thuốc ngừa thai có tỷ lệ đột quỵ cao hơn so với nam giới. Ở nam giới, việc sử dụng thức uống có cồn và hút thuốc lá làm tăng nguy cơ đột quỵ. Dù bạn làm bất kỳ nghề nghiệp gì, tỷ lệ mắc đột quỵ cũng như nhau. Quan trọng là có kiểm soát được các yếu tố nguy cơ mà bác sĩ chỉ ra hay không. Cần phải nhận diện sớm các dấu hiệu của đột quỵ, và đến các cơ sở y tế có điều trị đột quỵ cấp tức. Việc điều trị bao gồm thuốc tiêu sọ huyết hoặc lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học, giúp giải quyết được các vấn đề tàn phế ở phía sau, thậm chí tử vong cho bệnh nhân.

4. Đột quỵ khác đột tử như thế nào? Cách xử trí ở hai trường hợp này?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Đột quỵ não là đột quỵ gây ảnh hưởng đến não. Đột quỵ có hai dạng chính: đột quỵ thiếu máu não hay nhồi máu não tức là mạch máu não bị tắc nghẽn; đột quỵ xuất huyết não là mạch máu bị vỡ và máu tràn ra ngoài. Khi đột quỵ xảy ra, nó sẽ gây khiếm khuyết về mặt thần kinh. Ví dụ như bệnh nhân yếu hay đột ngột bị tê nửa người, mất nói, rối loạn ngôn ngữ, méo mặt, méo miệng và khi đột quỵ xảy ra, nó sẽ kéo dài vài giờ đến vài ngày. Nếu không được cứu chữa kịp thời, đột quỵ sẽ gây ra tàn phế hoặc tử vong. Đột tử là nói đến tình trạng mạch máu bị tắc nghẽn ở tim. Ở đây là mạch vành hay nhồi máu cơ tim cấp. Khi mạch vành bị tắc nghẽn, quả tim sẽ ngưng bóp đột ngột và bệnh nhân sẽ chết ngay nếu không được đưa đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu về mạch vành. Như vậy, khi nói về đột quỵ thì chúng ta sẽ nhắc nhiều về vấn đề tắc nghẽn mạch máu hay xuất huyết não. Trong vấn đề đột quỵ não, quả tim vẫn còn trọn vẹn. Còn đột tử là tình trạng tắc nghẽn mạch vành (mạch vành nuôi tim), và có thể gây ra nguy cơ tử vong sẽ rất sớm trong vòng 30 phút đến 1 giờ nếu không được cứu chữa kịp thời. Đột quỵ thì vẫn có thời gian, nếu không cứu chữa kịp thời có thể kéo dài đến vài giờ hay vài ngày mới tử vong.

5. Cách phân biệt liệt dây thần kinh số VII và đột quỵ?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Có 2 loại là liệt dây thần kinh số VII ngoại biên và liệt dây thần kinh số VII trung ương. Liệt dây thần kinh số VII ngoại biên sẽ không liên quan đến đột quỵ, nhưng liệt dây thần kinh số VII trung ương sẽ liên quan đến đột quỵ. Khi bị liệt dây thần kinh số VII, người bệnh sẽ bị méo miệng, nhắm mắt không kín, lịch nhân trung, một số trường hợp có thể giảm thính lực, chảy nước mắt, nước bọt ở bên dây thần kinh bị ảnh hưởng. Đối với liệt dây thần kinh số VII ngoại biên thường không đi kèm với các triệu chứng khác. Nếu liệt dây thần kinh số VII liên quan đến đột quỵ thì có thể đi kèm với các triệu chứng khác, ví dụ như yếu, tê liệt nửa người, lú lẫn, thậm chí hôn mê. Khuyến cáo của Anh, Mỹ đối với người dân của họ là khi bị liệt dây thần kinh số VII, tức là bệnh nhân bị méo miệng hoặc nhắm mắt không kín, tai giảm thính lực, chảy nước mắt thì cần tìm đến các cơ sở y tế. Tại đây, các bác sĩ sẽ nhanh chóng nhận định được liệt dây thần kinh số VII có liên quan đến đột quỵ hay không. Đối với trường hợp liệt dây thần kinh số VII đơn độc hoặc không đi kèm với các triệu chứng thần kinh khác như hôn mê, lú lẫn, chóng mặt thì chúng ta có thể trì hoãn đôi chút. Nhưng tôi khuyên mọi người nên đến bệnh viện để bác sĩ phân rõ trường hợp này có phải là đột quỵ hay đây chỉ là liệt dây thần kinh số VII đơn thuần.

6. Nguyên nhân và cách xử trí khi bị đột quỵ lúc tập thể dục?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Luyện tập thể dục thể thao đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ không chỉ đối với sức khỏe tim mạch mà còn nhiều vấn đề khác. Các nhà khoa học chỉ ra rằng tập thể dục 30 phút một ngày, nhất là 5 lần mỗi tuần từ mức độ trung bình trở lên có vai trò rất tốt trong bảo vệ sức khỏe mạch máu, tim mạch. Để phòng ngừa đột quỵ khi đang tập thể dục thể thao, mọi người cần phải khám sức khỏe định kỳ để biết chúng ta có thực sự khỏe mạnh hay có các yếu tố của nguy cơ đột quỵ. Ví dụ như tăng huyết áp, để đảm bảo an toàn trong vấn đề tập luyện chúng ta phải hết sức lưu ý việc sử dụng thuốc huyết áp và thời gian tập luyện. Điểm thứ hai là thời gian tập luyện và cường độ tập đã phù hợp với cơ thể hay chưa. Chúng ta cần xác định rõ vì tập luyện với cường độ và thời gian quá sức sẽ gây ra biến cố. Đột quỵ là biến cố mạch máu. Mặc dù, luyện tập thể dục thể thao đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe, nhưng phải lưu ý xác định rõ cường độ và thời gian tập luyện. Việc kiểm tra sức khỏe định kỳ để xác định các yếu tố đột quỵ là hết sức cần thiết.

Theo ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, tập thể dục rất tốt cho sức khỏe và phòng ngừa đột quỵ hiệu quả, nhưng cần tập luyện khoa học, vừa sức.

7. Môi trường thiếu oxy có liên quan đến đột quỵ không?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Môi trường làm việc thông thoáng sẽ đóng vai trò quan trọng. Khi lượng oxy trong không khí giảm, nó cũng sẽ dẫn đến tình trạng cung cấp oxy trong cơ thể và cung cấp cho nhu mô não giảm. Nếu nhẹ, chúng ta sẽ cảm thấy choáng váng, đau đầu. Trong những trường hợp nặng hơn, có thể dẫn đến hôn mê hay lú lẩn. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những tổn thương này có thể dẫn đến đột quỵ thiếu máu não. Thiếu máu não ở đây có nghĩa là thiếu oxy não, tình trạng mô não không được cung cấp đủ chất dinh dưỡng sẽ gây ra tổn thương. Khi tổn thương không hồi phục, nó sẽ dẫn đến tình trạng đột quỵ não. Làm việc trong môi trường thiếu oxy với người khỏe mạnh cũng đã gây ra tình trạng khó chịu đối với hệ thần kinh, ví dụ như đau đầu, chóng mặt hoặc trong vài trường hợp nặng hơn nữa nó có thể gây ra lú lẫn, thậm chí hôn mê. Với các bệnh nhân đã có yếu tố nguy cơ của đột quỵ, phải làm việc trong môi trường đó thì nguy cơ đột quỵ thực thụ sẽ cao hơn so với nhóm bình thường.

8. Nhiễm COVID-19 gây tổn thương não và thần kinh như thế nào?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Những nghiên cứu giữa năm 2020 đã ghi nhận trường hợp mất khứu giác ở bệnh nhân nhiễm virus SARS-CoV-2 và tại thời điểm đó, họ đặt ra câu hỏi SARS-CoV-2 có ảnh hưởng lên hệ thần kinh trung ương hay không? Đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa thấy bằng chứng rõ rệt của virus SARS-CoV-2 ảnh hưởng đến não bộ. Tuy vậy, ở những bệnh nhân nhiễm SARS-CoV-2 thì thông thường sẽ ảnh hưởng đến mô của cơ thể. Cơ quan bị ảnh hưởng nhất là phổi, khi phổi bị ảnh hưởng thì lưu lượng oxy trong máu cũng sẽ giảm. Việc giảm lưu lượng oxy trong máu cũng làm cho oxy cung cấp đến mô não bị ảnh hưởng. Khi lưu lượng oxy đến mô não bị ảnh hưởng ít hay nhiều, nó cũng sẽ gây ra triệu chứng thần kinh. Bệnh nhân có thể lơ mơ, hôn mê, thậm chí bị đột quỵ thiếu máu não. Những nguyên nhân trực tiếp của virus SARS-CoV-2 gây ra đối với hệ thần kinh trung ương, đến thời điểm này vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng. Tuy vậy, người ta cũng ghi nhận khi mắc SARS-CoV-2 tình trạng tăng đông máu sẽ cao hơn so với các nhóm khác. Hiện tại bằng chứng về SARS-CoV-2 có làm tăng đột quỵ hay không vẫn chưa rõ. Cho đến nay, virus SARS-CoV-2 có gây viêm não hay viêm mạc hay không, các nghiên cứu và chuyên gia vẫn chưa tìm được bằng chứng thuyết phục. Tuy vậy, người ta vẫn quan sát được tỷ lệ nhiễm SARS-CoV-2 với các tổn thương lên hệ thần kinh trung ương là có. Trong thời gian tới, các giới khoa học và bác sĩ chuyên về thần kinh sẽ tiếp tục có những nghiên cứu sâu sắc hơn về SARS-CoV-2 có ảnh hưởng trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương hay không.

9. Phương án phòng ngừa đột quỵ 

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Việc phòng ngừa đột quỵ tiên phát đều có ý nghĩa quan trọng đối với mọi đối tượng. Nếu muốn kiểm soát, ngăn ngừa đột quỵ thì phải nhận biết yếu tố của chính mình. Ví dụ, yếu tố nguy cơ đột quỵ là tăng huyết áp, tăng cholesterol trong máu, đái tháo đường, sử dụng rượu bia, hút thuốc lá. Nếu nhiễm COVID-19 hay điều trị khỏi, việc phòng ngừa đột quỵ thông thường là như nhau ở mọi nhóm đối tượng. Với nhóm bệnh nhân trẻ tuổi, ngoài vấn đề đã xuất hiện ở nhóm bệnh nhân cao tuổi hơn hay các bệnh nhân có yếu tố nguy cơ đột quỵ cao thì một nhóm nhỏ liên quan đến dị dạng mách máu não như đột quỵ xuất huyết não, vỡ túi phình thì khó có thể có một phương pháp phòng ngừa tuyệt đối. Chúng ta nên lắng nghe cơ thể. Ví dụ, nếu xuất hiện một cơn đau đầu khác hẳn với những cơn đau hằng ngày thì nên đi khám. Tại đây, có thể dễ dàng tầm soát các yếu tố đột quỵ và sẽ có các phương án điều trị nhằm giảm thiểu đột quỵ xảy ra.

Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe cần thăm khám bác sĩ ngay

>>> Xem thêm: Đột quỵ mùa lạnh: Hiểu rõ 6 nguyên nhân và cách phòng tránh

10. Có thể cảm nhận cơn đột quỵ trước một tuần không?

ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời: Mọi người cần ghi nhớ chữ FAST: chữ F là viết tắt của Face (liệt mặt), A là arm (bị liệt nửa người), S là speech (giọng nói đột ngột thay đổi hay mất nói), tất cả các triệu chứng này diễn ra đột ngột. Đó chính là dấu hiệu sớm của đột quỵ, và cần nhanh chóng tìm đến cơ sở y tế có thể cứu chữa kịp thời. Nếu như trong thời gian tới, khoa học có thể làm được việc tiên đoán đột quỵ thì rõ ràng đó là điều tuyệt vời cho người bệnh. Tuy nhiên, trước khi bị đột quỵ, mọi người thường đã trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA). Cơn thiếu máu não thoáng qua có thể gây ra các triệu chứng thần kinh giống đột quỵ. Tuy nhiên, nó xuất hiện và mất đi nhanh chóng. Đôi khi mọi người không để ý vì nó xuất hiện và mất đi quá nhanh, nên chủ quan không đi khám và không tầm soát đầy đủ các yếu tố nguy cơ đột quỵ. Trong trường hợp xuất hiện các triệu chứng của cơn thiếu máu như đột ngột yếu nửa người, tê nửa người, mất nói và mất đi nhanh chóng, đây là dấu hiệu cảnh báo cần phải đến cơ sở y tế gần nhất để được tầm soát và dự phòng đột quỵ. Vấn đề được thế giới và Việt Nam quan tâm là đột quỵ não có liên quan đến gene hay yếu tố gia đình hay không. Bản thân tôi và một nhóm ở viện di truyền đang làm đề tài nghiên cứu về việc liệu chăng có mối liên quan giữa đột biến gene hay các gene trong quần thể Việt Nam hoặc sự xuất hiện của gene đó có làm tăng nguy cơ đột quỵ hay không? Nếu chúng ta xác định được trong quần thể người Việt, những gene này làm tăng nguy cơ đột quỵ cũng là cách giúp tiên đoán được đột quỵ. Đến thời điểm hiện tại, việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ cũng như nhận diện sớm các triệu chứng của đột quỵ có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều. Cho dù biết trước 15 đến 30 ngày nhưng khi đột quỵ xảy ra, chúng ta không nhận diện và đến các cơ sở y tế sớm nhất có thể, dự hậu phía sau rất đáng tiếc. >>> Xem thêm: ThS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa trả lời các thắc mắc về sơ cứu đột quỵ – Phần 2

Trọng Dy (ghi), benhdotquy.net (theo video AloBacsi.vn)