Hiểu về tập vật lý trị liệu cho người bệnh đột quỵ

1. Bệnh nhân nên tập vật lý trị liệu ở thời điểm nào là tốt nhất?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Đầu tiên chúng ta cần biết, tập vật lý trị liệu là điều bắt buộc đối với bệnh nhân sau đột quỵ để có kết quả phục hồi tốt nhất. Khi bệnh nhân ở giai đoạn đột quỵ cấp và cả giai đoạn sau, tập luyện vật lý trị liệu đã được chứng minh là phương pháp có tác dụng. Tác dụng của việc tập sớm có lợi hay có hại đã được các nghiên cứu chứng minh và khuyên bệnh nhân khuyên nên tập sau 24 giờ. Vì nếu tập trước 24 giờ đối với đột quỵ não, nó sẽ làm tăng nguy cơ tử vong và giảm mức độ phục hồi, đặc biệt là phục hồi khả năng vận động. Đối với đột quỵ nhồi máu não tập trước 24 giờ, sẽ làm tăng huyết khối tổn thương ở trên não, tức là tăng độ rộng của tổn thương lên. Nó sẽ không có lợi cho bệnh nhân, nên cần tập sau 24 giờ để có hiệu quả tốt hơn. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu bác sĩ thường cho bệnh nhân tập với tư thế thụ động. Ví dụ như tập các khớp, cơ một cách thụ động và kết hợp các động tác vận động tại chỗ một cách nhẹ nhàng. Sau khoảng 48 đến 72 giờ, bệnh nhân mới tập các động tác chủ động nếu có thể làm được.

2. Sau 24 giờ có phải là thời gian vàng để tập vật lý trị liệu?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Thực ra, không có khái niệm thời gian vàng cho tập trị liệu. Chúng ta chỉ có thời gian vàng cho cấp cứu đột quỵ, ví dụ như cấp cứu đột quỵ để tái thông mạch não trước đây được quy định là 6 giờ vàng. Riêng tại bệnh viện Nhân dân 115, với ứng dụng RAPID trong chẩn đoán thì có thể mở rộng giờ vàng lên đến 24 giờ. Điều này giúp rất nhiều bệnh nhân được điều trị tái thông mạch máu não. Đối với tập vật lý trị liệu, khuyến cáo là bệnh nhân nên tập sớm. Tức là sau 24 giờ, bệnh nhân hãy tập và nên tập tích cực, đúng cách trong từ 3 đến 6 tháng đầu. Sau khi bị đột quỵ, những tế bào thần kinh chưa được sử dụng sẽ được kích hoạt để hoạt động. Nếu bệnh nhân tập tích cực từ 3 đến 6 tháng, nó sẽ kích hoạt bù trừ cho vùng não bị tổn thương và các tế bào não không còn chức năng. Ví dụ một người trong cơ quan bị bệnh, vị trí đó bị trống thì chúng ta phải tổ chức lại để công việc hiện tại có người hỗ trợ thực hiện.

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng – Nguyên Trưởng khoa Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng, Bệnh viện Nhân dân 115

3. Các bài tập vật lý trị liệu cho người sau đột quỵ là gì?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Bệnh nhân sau đột quỵ gặp nhiều khiếm khuyết và tổn thương. Tổn thương dễ nhìn thấy nhất đầu tiên là liệt vận động, khiến các động tác không thực hiện được. Những tổn thương khác thường gặp là tổn thương về ngôn ngữ. Ngoài ra, bệnh nhân bị tổn thưởng về nuốt và rối loạn về tâm lý. Đó là tổn thương trong phục hồi chức năng cần phục hồi. Thông thường, các bác sĩ sẽ quan tâm nhất về phục hồi chức năng cho vận động. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây điều này đã chuyển sang phục hồi chức năng do tổn thương ngôn ngữ. Đối với việc phục hồi các tổn thương về vận động, có rất nhiều phương pháp nhưng những phương pháp cơ bản được áp dụng ở trung tâm vật lý trị liệu là phương pháp Bobath hay phương pháp BNF. Đây là những phương pháp cơ bản. Phương pháp Bobath là phương pháp toàn diện được áp dụng từ lúc bệnh nhân bị bệnh cấp cho đến giai đoạn sau. Tư thế bệnh nhân lúc nằm và ngồi cho phù hợp, ví dụ như chúng ta bảo vệ vai như thế nào, tư thế nằm nào là tốt nhất, tư thế nào ngồi sẽ được bảo vệ tốt nhất? Sau đó, bác sĩ sẽ quan tâm đến các tư thế vận động chủ động và thụ động, ví dụ như vận động thụ động sẽ được quan tâm từ việc tập ở vị trí nhỏ nhất như từ khớp ngón tay, cổ tay, khủyu tay, vai cho đến khớp lớn (khớp háng). Nếu bệnh nhân tập được chủ động, sẽ phân ra chủ động có trợ giúp, chủ động tăng tiến và chủ động có kháng lực. Nó sẽ thành quá trình tập luyện cho từng bệnh nhân đột quỵ. Phương pháp BNF chủ yếu là quan tâm về vận động chủ động, cách tập vận động chủ động cho từng vị trí cơ thể. Một số nơi vẫn áp dụng phương pháp tập theo gương, đây là cách phối hợp đặc biệt cho bệnh nhân bị tổn thương chi trên. Cách làm này tạo cho bệnh nhân có cảm giác vận động của các chi bị liệt qua hình ảnh của gương. Họ thấy tay bị liệt được vận động, và một lý thuyết cho rằng khi mình nghĩ đến tập luyện nó đã có lợi. Vì vậy, các bác sĩ thường khuyến khích với gương cho bệnh nhân bị tổn thương chi trên sau đột quỵ.

4. Tập vật lý trị liệu trong giai đoạn trễ sẽ hỗ trợ cho bệnh nhân như thế nào?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Bệnh nhân bị đột quỵ sau 6 tháng được gọi là giai đoạn trễ. Chúng ta biết nếu bệnh nhân không tập nữa thì các chức năng sẽ đi xuống. Nếu bệnh nhân tiếp tục tập, khả năng phục hồi sẽ chậm hơn so với giai đoạn đầu nhưng bệnh nhân phải tiếp tục tập, vì ngoài tập để duy trì các chức năng đã phục hồi được nó sẽ có những tác dụng khác trong việc phòng bệnh. Ví dụ như tập luyện sẽ giúp giảm các yếu tố nguy cơ gây ra đột quỵ tiếp theo. Các yếu tố nguy cơ có lợi khi tập vận động như bệnh nhân tiểu đường có thể tập để điều hòa lại đường huyết, bệnh nhân bị mỡ máu cao tập luyện sẽ giúp giảm mỡ máu, bệnh nhân bị béo phì cũng sẽ lợi ích trong việc duy trì cân nặng hợp lý. Đối với bệnh nhân lớn tuổi hoặc phải nằm liệt giường một chỗ không tập trong thời gian ngắn, họ sẽ bị cứng khớp và cơ. Sau khi bệnh nhân nằm lâu, bác sĩ vẫn phải khám vì cổ, lưng của họ không còn xoay chuyển được. Ngoài ra họ còn bị loét do nằm lâu và không tập luyện. Những hiện tượng khác có thể xảy ra như suy dinh dưỡng, teo cơ nếu không tập luyện. Đó là lý do vì sao chúng ta phải tập luyện liên tục.

5. Những khó khăn của bệnh nhân khi phục hồi sau đột quỵ?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời:  Đối với đột quỵ giai đoạn cấp, chúng ta làm được rất nhiều việc và bệnh nhân cũng tuân thủ giai đoạn điều trị cấp rất tốt. Khi chuyển sang giai đoạn di chứng, họ gặp nhiều khó khăn trong quá trình tập phục hồi chức năng. Điều này có thể liên quan đến mặt chuyên môn trong hệ thống y tế, mặt nhân sự trong mảng phục hồi chức năng còn rất mỏng. Có rất nhiều bệnh viện muốn triển khai phục hồi chức năng cho bệnh nhân nhưng không tuyển được nhân sự. Vì vậy, nhiều bệnh viện không có được khoa phục hồi chức năng, đặc biệt là các bệnh viện ở tỉnh. Khó khăn trong quá trình tập luyện cũng có một phần từ phía người thân của bệnh nhân. Tập phục hồi chức năng cần nhiều trợ giúp từ người thân, có thể là vợ hay chồng, con cái, bạn bè. Sự trợ giúp này không phải lúc nào cũng có được kết quả tốt, vì họ có thể chăm sóc bệnh nhân tốt trong giai đoạn đầu, nhưng ở giai đoạn sau, vì công việc họ sao nhãng nên việc tập sẽ không còn được như ý muốn. Vấn đề quan trọng tiếp theo là ở bệnh nhân, sau khi trải qua một cơn đột quỵ, tâm lý của họ đi xuống rất nhiều. Nếu không khuyến khích tốt hay động viên tốt, không giải thích một cách cặn kẽ thì bệnh nhân sẽ phó mặc, không còn tập luyện và họ trông chờ một điều khác ngoài việc tập luyện. Chẳng hạn như một loại thuốc giúp họ phục hồi được và không tuân thủ theo ý kiến tập vật lý trị liệu của bác sĩ sau khi đã bị liệt. Đó là những khó khăn cho việc phục hồi của bệnh nhân sau khi đột quỵ.

Vật lý trị liệu cần tập sớm và liên tục để đạt được hiệu quả mong muốn.

6. Phương pháp hỗ trợ khác giúp bệnh nhân đột quỵ phục hồi chức năng

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Những phương pháp hỗ trợ khác cho việc phục hồi chức năng vận động sau đột quỵ thường nghĩ nhất là châm cứu, vì từ xưa đến nay các bệnh nhân bị liệt sau đột quỵ đều đi châm cứu. Nhiều nghiên cứu không phản đối nhưng vẫn chưa xác định được châm cứu có tác dụng hay không. Tuy nhiên, bệnh viện Nhân dân 115 sử dụng phương pháp châm cứu theo từng nhóm cơ ưu thế. Những nhóm cơ ưu thế là nhóm cơ nào chi phối từng vận động có xu thế khó hồi phục thì sẽ kích thích điện ở vùng cơ đó với hy vọng có hiệu quả cao hơn trong việc châm cứu chứ không châm cứu theo kinh điển. Ưu tiên số một là tập vận động, ngoài ra các phương pháp khác chỉ mang tính chất tham khảo. Nếu có thể, chúng ta nên áp dụng và phối hợp thêm nhưng phải có lời khuyên rõ ràng để không gây ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh.

7. Tập vật lý trị liệu đúng sớm và đủ là như thế nào?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Tập phục hồi chức năng cho bệnh nhân sớm cần tập sau 24 giờ. Không nên vội vàng tập sớm vì nó sẽ làm tăng nguy cơ không tốt của người bệnh. Tập vật lý trị liệu cần được phân thành từng giai đoạn: trong giai đoạn đầu, bệnh nhân duỗi được chân nhưng không co được chân. Chúng ta sẽ cho tập chủ động là duỗi được chân và tập thụ động là co chân. Ở giai đoạn sau, bệnh nhân có thể tập duỗi và co chân một cách chủ động. Chúng ta sẽ cho tập mang tính trợ giúp duỗi, trợ giúp co hoặc cho bệnh nhân tập chủ động co và duỗi hoặc cho tập kiểu kháng lực. Lời khuyên tốt nhất cho bệnh nhân là nên tập khoảng 3 giờ/ngày, tuy nhiên không áp dụng cho tất cả bệnh nhân. Nếu tập được mức độ như vậy thì khả năng cải thiện có thể là tối đa, và những người gặp khó khăn nên chia nhỏ giai đoạn tập trong ngày. Ví dụ như sáng tập 30 phút, trưa tập 30 phút và đầu giờ chiều 30 phút. Nếu thấy có triệu chứng bất thường, đau đầu chóng mặt hoa mắt thì phải ngưng để kiểm tra. Có thể có điều gì đó bất ổn đang xảy ra nhất là khi chúng ta bị tai biến.

8. Tập vật lý trị liệu cần tập ở nhà hay đến trung tâm?

BS.CK2 Nguyễn Xuân Thắng trả lời: Bệnh nhân nên tập ở tất cả các nơi có thể tập chứ không chỉ đến trung tâm phục hồi chức năng. Nếu ở nhà, chúng tôi hướng dẫn bệnh nhân tập luyện sinh hoạt với gia đình. Ví dụ, cầm ly, cầm chai nước, cầm đũa để luyện tập đôi tay. Đó là những điều mang tính chất sinh hoạt hằng ngày trong gia đình, và không nguy hiểm đến bệnh nhân như té ngã, điện giật, nước sôi, dao kéo. Chúng ta cũng có thể tận dụng xung quanh để giúp bệnh nhân tập tốt. Ví dụ như cho bệnh nhân tập vận động cổ tay, bệnh nhân có thể ngồi trên xe máy giống như mình đang lái xe máy. Đó là cách giúp bệnh nhân trở về cuộc sống, về với gia đình xã hội. Biện pháp hơi cưỡng bức là cột tay lành của bệnh nhân và bắt bệnh tập tay yếu để quen với động tác không có sự trợ giúp. Mục tiêu cuối cùng của tập vật lý trị liệu là người bệnh phải chủ động, phải giải phóng khỏi sự trợ giúp.

Trọng Dy, benhdotquy.net (theo AloBacsi.vn)