Kiến thức cơ bản về cấp cứu đột quỵ ai cũng nên biết

1. Vì sao cần có kiến thức về cấp cứu đột quỵ?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Đối với bệnh đột quỵ, nếu chúng ta không có kiến thức cơ bản, thời gian sẽ có thể giết chết bệnh nhân chứ chưa kể đến xử lý sai lầm. Mặc dù có kiến thức ít nhưng biết kết nối với nhà chuyên môn trước khi bệnh tật sẽ có ý nghĩa hơn khi chúng ta hay người thân bị bệnh mới lục lọi hết trong tiềm thức để cứu người thân thì hiệu quả rất kém. Lúc đó, chúng ta chỉ có thể đối phó với tình huống một cách thụ động và kết quả sẽ không như mong đợi. Chỉ một quyết định sai lầm, chúng ta có thể làm người thân bị mất mạng. Trong ngành y có câu “sai một ly đi một mạng”. Nhưng “sai một ly đi một mạng” có thể được phối hợp với nhau nếu cộng đồng có kiến thức tốt, chắc chắn ngành y sẽ đỡ được rất nhiều gánh nặng và tình huống không đáng để cứu sống được bệnh nhân.

Nếu người nhà có kiến thức về đột quỵ, bệnh nhân sẽ được cứu sống cao.

2. Yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị của bệnh nhân đột quỵ

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Khi bị đột quỵ sẽ có người tử vong, người tàn phế nhẹ hoặc nặng và một số người hôm sau đi làm trở lại bình thường là do các yếu tố sau: Yếu tố thứ nhất, đối với bệnh đột quỵ nặng, bệnh lý mạch máu lớn, nguy cơ tử vong sẽ cao. Nếu bị tắc động mạch não giữa, nguy cơ tử vong có thể lên đến 30%. Tắc động mạch não trong, nguy cơ tử vong sẽ lên đến 50%. Tuy nhiên, nếu bị vỡ mạch máu nhỏ do tăng huyết áp đơn thuần, chúng ta không nên lo lắng nhiều và khả năng phục hồi của bệnh nhân rất cao. Yếu tố thứ hai, là người thân của người bị đột quỵ. Nếu người thân và cộng đồng hiểu biết về đột quỵ và biết cách sơ cứu, biết đưa đến bệnh viện nào hoặc có quyết định chính xác đưa bệnh nhân đến gặp bác sĩ nào để cấp cứu trong đột quỵ, cũng là một trong các yếu tố đem đến kết quả tốt hay xấu cho bệnh nhân. Nếu chúng ta điều trị đúng trong giờ vàng, tiêm thuốc tiêu sọ huyết, nhiều bệnh nhân sẽ được cứu sống. Nếu người nhà không có kiến thức và kinh nghiệm cũng như không có khái niệm gì về bệnh đột quỵ, chúng ta sẽ không biết chuyển bệnh nhân đi đâu thì việc quyết định sẽ sai lầm hay chúng ta vào cơ sở y tế nhưng cơ sở đó không có đủ về phương tiện máy móc thì có thể dễ mất đi người thân. Trong ngành y tế nói một cách thật lòng là “không phải tất cả các nơi có thể điều trị giống nhau”. Nếu chúng ta vào bệnh viện tuyến huyện, cách xử lý đột quỵ sẽ khác. Nếu người bệnh bị đột quỵ nhẹ, chúng ta có thể xử lý được tốt. Nếu cần tiêm thuốc tiêu máu đông thì chúng ta mất nhiều thời gian ở tuyến huyện, não sẽ bị tổn thương. Cứ một phút trôi qua, bệnh nhân đột quỵ sẽ mất hai triệu tế bào thần kinh. Nếu đã đến bệnh viện, điều kiện chăm sóc sẽ ảnh hưởng đến kết quả của bệnh nhân. Để chẩn đoán được bệnh, cần phải có máy chụp CT. Sau khi chụp CT, bệnh nhân bị nhồi máu não sẽ phải điều trị trong khoảng thời gian vàng. Bệnh nhân đến trong 4 giờ rưỡi đầu, sẽ tiêm thuốc làm tan cục máu đông. Khi tiêm thuốc vào không thành công, bệnh nhân sẽ được cấp cứu can thiệp trong lòng mạch để lấy cục máu đông ra. Bác sĩ sẽ đưa ống siêu nhỏ từ mạch máu đùi để hút cục máu đông ra ngoài nhằm cứu sống bệnh nhân. Việc làm này đạt hiệu quả trong 6 giờ đầu. Do đó, bệnh nhân bị tắc động mạch và đến bệnh viện trong 12 tiếng thì khó có thể cứu chữa. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ đã chứng kiến nhiều trường hợp như thế. Đa phần, bệnh nhân đột quỵ đến muộn. Yếu tố thứ 3, điều kiện về kinh tế của bệnh nhân là yếu tố ảnh hưởng đến việc điều trị của bệnh nhân. Việc điều trị đó không kể bệnh viện công hay tư, trong trường hợp điều trị hút huyết khối chúng ta sẽ phải sử dụng dụng cụ từ nước ngoài với chi phí vô cùng lớn. Trung bình một ca như vậy, bệnh nhân phải tốn hơn 50 triệu đồng. Trong một số trường hợp họ phải tốn hơn 100 triệu đồng. Nếu như trong trường hợp, mọi thứ đã chẩn đoán cùng với máy móc, nhưng bệnh nhân rất nghèo không có đủ tiền để trả phí trang máy móc thiết bị, thì hết sức khó khăn và áp lực. Đây là rào cản lớn ở ngành y Việt Nam. Nếu như xã hội lo được hết tất cả chúng ta có thể cứu được tất cả bệnh nhân, nhưng điều đó hoàn toàn không thể. Không phải quốc gia nào cũng có thể lo hết 100% bệnh nhân đột quỵ. Do đó, đây cũng là áp lực lớn cho ngành y tế cũng như bảo hiểm xã hội, người dân và truyền thông báo đài. Một yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến kết quả sau đột quỵ là hồi sức phía sau. Sau khi đã qua cơn đột quỵ cấp, người bệnh cần tập vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu để phục hồi chức năng. Đa số người bệnh sau đột quỵ sẽ buồn bã, mặc cảm, vì vậy chúng ta không nên kỳ thị họ. Tôi đã chứng kiến một số bệnh nhân buồn chán đến mức muốn tự tử, bi quan. Tóm lại, điều trị đột quỵ cần phải có sự phối hợp của nhiều ngành nghề thì mới có thể đạt được kết quả điều trị cao nhất.

3. Kiến thức của người thân bệnh nhân đột quỵ quan trọng ra sao?

TS. BS Trần Chí Cường trả lời: Kiến thức của người thân bệnh nhân đột quỵ sẽ quyết định sự sống còn của bệnh nhân đột quỵ. Ví dụ, một trường hợp có thật đó là một người bệnh ở Cà Mau, gia đình có điều kiện và khi người họ bị đột quỵ, người nhà bệnh nhân bị rối trước việc lựa chọn bệnh viện nào để điều trị. Họ nghĩ nếu bệnh nhân được chuyển lên Sài Gòn sẽ tốt hơn, nên khi đến Sài Gòn đã quá thời gian cửa sổ giờ vàng và bệnh viện tư vấn cho về vì bệnh quá nặng. Khi các bác sĩ ở Sài Gòn hỏi tại người nhà không ghé các bệnh viện miền Tây để tìm được cứu chữa sớm hơn, thì người nhà cho biết họ không biết ở miền Tây có bệnh viện nào cấp cứu đột quỵ. Chính vì vậy, khi bệnh nhân đến bệnh viện Cần Thơ đã tử vong và cảnh xe cứu thương đưa thi thể về rất đau lòng. Lẽ ra, quảng đường đi từ Cà Mau đến Cần Thơ, chúng ta có thể tìm cơ may cho người bệnh. Trường hợp thứ 2 là gia đình có kiến thức, khi người thân bị đột quỵ, họ đã đưa vào bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ và được bác sĩ cấp cứu trong 24 giờ, bệnh nhân có thể sinh hoạt bình thường. Hai bệnh cảnh cũng khá tương đồng nhưng hai quyết định để định hướng cho người thân thì gọi là thời gian vàng, nó sẽ ảnh hưởng đến việc điều trị. Chất lượng chuyên môn, trang thiết bị máy móc, quãng đường cứu bệnh nhân đột quỵ trong thời gian ngắn nhất là hiệu quả nhất. Chúng ta không nên vắt chanh vào miệng, cho thuốc uống, cạo gió, cắt lễ, giựt tóc mây. Nói chung, không nên mất thời gian vào những việc chưa được chứng minh có khoa học. Do đó, vấn đề cốt lõi trong đột quỵ là “thời gian là não”. Nếu chúng ta không cấp cứu kịp thời, não của bệnh nhân sẽ bị tổn thương nặng.

TS.BS Trần Chí Cường (bìa phải), cùng đồng nghiệp đang can thiệp cứu sống bệnh nhân đột quỵ.

4. Chẩn đoán và điều trị bệnh nhân đột quỵ phụ thuộc vào yếu tố nào?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Nếu chúng ta nói không có cơ sở y tế nào chữa trị đột quỵ là sai. Tất cả bệnh viện đều sẵn sàng tiếp nhận điều trị bệnh nhân đột quỵ. Mức độ điều trị đột quỵ sẽ được phân ra thành nhiều mức. Cách đây 5 hay 6 năm, Bộ Y tế đưa ra một số mức độ của cơ sở y tế có thể điều trị đột quỵ gồm: tổ đột quỵ, đơn vị đột quỵ, trung tâm đột quỵ. Đơn vị cao nhất là bệnh viện đột quỵ. Trung tâm Y tế xã phường, quận huyện chỉ dừng lại ở tổ đột quỵ hay đơn vị đột quỵ Chẩn đoán đột quỵ đòi hỏi nhiều trang thiết bị máy móc. Yếu tố quyết định hơn nữa là về nhân sự con người góp phần đạt được sự thành công cao nhất. Đối với bệnh viện tuyến tỉnh ở Việt Nam, chúng ta đang thiếu rất nhiều bệnh viện triển khai cấp cứu đột quỵ. 63 tỉnh thành còn nhiều nơi chưa triển khai cao việc điều trị đột quỵ. Tuy nhiên, đây là liệu trình mà Bộ Y tế và các bệnh viện đang triển khai gấp rút để chuẩn bị nguồn nhân lực cũng như trang máy móc để điều trị một cách tốt nhất có thể. Đa số các tỉnh thành đã có đơn vị đột quỵ nhưng chỉ dừng lại tiêm thuốc tiêu sợi huyết. Phần lớn chưa đủ nguồn nhân lực để lấy cục máu đông. Việc xây dựng phòng DSA sẽ gặp nhiều áp lực và bỏ ra số tiền tối thiểu là 30 tỷ đồng. Riêng máy móc được trang bị tại phòng đơn vị của Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, máy DSA lên đến 60 tỷ. Nếu nhân cho 63 tỉnh thành, con số sẽ rất lớn để nhà nước đầu tư cho các tỉnh thành. Bên cạnh đó, chúng ta cần có máy CT, MRI. Để có được đơn vị đột quỵ khá vững chắc, chúng ta phải tốn 150 tỷ đồng cho mỗi bệnh viện có được trang thiết bị chữa trị đột quỵ. Tuy nhiên, đó là vấn đề về cơ sở vật chất và yếu tố quyết định là con người, nguồn nhân lực để chúng ta vừa can thiệp mạch, có nội thần kinh, ngoại thần kinh phẫu thuật. Trong một số trường hợp, chúng ta không chỉ điều trị đơn thuần bằng thuốc tiêu sợi huyết, lấy huyết khối, mà cần bác sĩ ngoại thần kinh mở sợi dây ép, lấy máu tụ, hút máu bầm. Nói chung, có rất nhiều phương pháp phối hợp với nhau. Nếu chúng ta tích cực bằng mọi cách để các tỉnh đều có ý thức về đào tạo nhân sự cùng với thiết bị máy móc, thì 10 năm nữa mới có thể phát triển mạng lưới cấp cứu đột quỵ ở 63 tỉnh thành. Nếu mạng lưới cấp cứu đột quỵ đầy đủ hết trang thiết bị máy móc, chúng ta không chỉ dừng lại ở việc tiêm thuốc tiêu sợi huyết. Vi trong trường hợp bị tắc nghẽn mạch máu lớn, vai trò thuốc tan máu đông chưa đạt 30%. Như vậy, tỷ lệ tử vong do đột quỵ phần lớn là sự cố của mạch máu lớn. Những điều này có thể khiến nhiều người có cảm giác rất sợ. Nhưng vấn đề thực trạng là vậy, không chỉ riêng ở Việt Nam mà còn xảy ra ở Mỹ, Châu Âu. Đó là thiếu nguồn nhân lực và kỹ thuật cao, tức là bác sĩ can thiệp nội mạch lấy huyết khối cho bệnh nhân. Nếu đào tạo tích cực hơn, chúng ta có thể phát triển mạng lưới rộng khắp Việt Nam.

5. Bệnh viện, người thân có thể hỗ trợ bệnh nhân đột quỵ như thế nào?

TS.BS Trần Chí Cường trả lời: Hiện nay, chúng ta chỉ tập trung vào vấn đề cấp cứu sống còn. Nhiều bệnh viện đang chú trọng cách cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại phòng cấp cứu, rút ngắn thời gian cho bệnh nhân. Tâm lý liệu pháp là vấn đề rất lớn vì nó yêu cầu chúng ta phải tiến hành trong thời gian rất dài. Chính bản thân người thân của bệnh nhân đột quỵ là yếu tố quyết định sự thành công của bệnh nhân đột quỵ. Nó đòi hỏi người thân nhân phải tốn nhiều công sức và thay đổi thói quen, tính tình. Nói chung, chúng ta phải kiên trì và nhẫn nhịn với bệnh nhân vì sau đột quỵ, bệnh nhân thay đổi tính cách rất nhiều. Có người hay cười khóc, dễ giận dỗi. Chúng ta sẽ đối mặt với rất nhiềusự căng thẳng. Ở Việt Nam, những viện dưỡng lão hoặc trung tâm phục hồi chức năng hiện vẫn còn rất ít.

Trọng Dy (ghi), benhdotquy.net

(Theo Kiến Thức Cơ Bản Về Cấp Cứu Đột Quỵ – Đột Quỵ Và Những Điều Cần Biết 14/11/2020 – Radio VOH)