Rối loạn nhận thức: Nguyên nhân, đối tượng và cách phân biệt

1. Rối loạn nhận thức là gì, nguyên nhân do đâu?

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Rối loạn nhận thức là thuật ngữ chuyên môn dùng để chỉ người bệnh bị suy giảm về trí nhớ, bao gồm chức năng ngôn ngữ, chức năng thực hiện công việc hằng ngày và chức năng lên kế hoạch, ra quyết định. Ngoài ra, còn có chức năng nhận thức về vị giác và chức năng nhận diện môi trường xung quanh quen thuộc hay xa lạ.

Suy giảm nhận thức có hai giai đoạn: suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ.

Suy giảm nhận thức nhẹ chỉ làm giảm trí nhớ cũng như chức năng nhận thức nhưng không ảnh hưởng đến hoạt động sống, mối quan hệ và công việc của người bệnh với người xung quanh. Suy giảm nhận thức nhẹ nằm giữa giai đoạn bình thường và sa sút trí tuệ. Nhưng nó có thể tiến triển thành bệnh sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, suy giảm nhận thức nhẹ có thể trở về bình thường nếu phát hiện ra  nguyên nhân và điều trị kịp thời. Các nguyên nhân suy giảm nhận thức gồm nguyên nhân về thần kinh và không phải về thần kinh.

Nguyên nhân gây bệnh về thần kinh, đầu tiên mọi người đều biết đến là Alzheimer – bệnh gây sa sút trí tuệ hàng đầu và do thoái hóa thần kinh. Parkinson cũng gây ra tình trạng thoái hóa thần kinh. Nguyên nhân thứ hai là thiếu máu cục bộ, thiểu năng tuần hoàn não, sau nhiều lần đột quỵ bệnh có thể tiến triển từ suy giảm nhận thức thành sa sút trí tuệ hoặc trường hợp bị chấn thương sọ não, u não…

Bệnh lý suy giảm nhận thức không phải do thần kinh cũng gây ra tình trạng sa sút trí tuệ. Điển hình là bệnh lý nội tiết như suy giáp hoặc rối loạn điện giải, tức là rối loạn ion đồ trong cơ thể hoặc thiếu Vitamin ở người kém dinh dưỡng, bị mất chất dinh dưỡng do một bệnh lý nào đó như thiếu Vitamin B12, người bị trầm cảm có nguy cơ suy giảm về nhận thức.

>>> Xem thêm: Nguy cơ suy giảm nhận thức tăng trong thời gian dài sau nhồi máu cơ tim

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga, Trưởng khoa Nội thần kinh BV Thống Nhất

2. Ai có nguy cơ bị rối loạn nhận thức?

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Tuổi tác là yếu tố nguy cơ hàng đầu, người càng lớn tuổi nguy cơ suy giảm trí nhớ càng cao. Nghiên cứu thấy rằng sau độ tuổi 60, nguy cơ suy giảm nhận thức tăng gấp đôi.

Ở người từ 90 tuổi trở lên, cứ hai người có một người suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, tuổi tác không phải yếu tố nguy cơ duy nhất.

Bệnh nhân bị chấn thương sọ não, việc suy giảm trí nhớ sau các bệnh lý đó có thể xảy ra mọi độ tuổi khác nhau. Ví dụ như tai biến, chấn thương sọ não có thể xảy ra ở một người trẻ. Khi đó, họ có thể suy giảm nhận thức nhưng không liên quan đến tuổi tác.

Các yếu tố nguy cơ khác là người có yếu tố nguy cơ về mạch máu. Ví dụ như cao huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá sẽ gây ra tình trạng đột quỵ, bệnh lý mạch máu não. Đây là yếu tố trung gian gây suy giảm trí nhớ và sa sút trí tuệ.

Thứ ba, người bị trầm cảm hoặc người bị áp lực công việc có yếu tố nguy cơ suy giảm trí nhớ. Chế độ ăn không hợp lý, lối sống không lành mạnh cũng là yếu tố gây suy giảm nhận thức. Yếu tố này có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và suy giảm nhận thức có thể xảy ra ở nhiều độ tuổi khác nhau.

3. Suy giảm nhận thức không phát hiện và chữa trị kịp thời để lại hậu quả gì?

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Chúng ta biết suy giảm nhận thức có biểu hiện rất nhẹ. Bệnh nhân chỉ than phiền quên, giảm trí nhớ, kém tập trung. Nếu tình trạng giảm trí nhớ và kém tập trung xảy ra ở người cao tuổi, người bệnh thường chủ quan và người thân có quan niệm lớn tuổi là phải quên, vì họ nghĩ rằng đó là quá trình lão hóa bình thường. Tuy nhiên, suy giảm trí nhớ cũng như nhận thức có thể tiến triển nặng dần thành sa sút trí tuệ. Nếu chúng ta phát hiện và phòng ngừa được giai đoạn suy giảm về nhận thức, trí nhớ nhẹ chúng ta mới có thể phòng ngừa tình trạng sa sút trí tuệ.

Chúng ta cần phân biệt suy giảm trí nhớ liên quan đến tuổi tác. Nếu suy giảm trí nhớ do tuổi tác thì người bệnh sẽ than phiền về trí nhớ nhưng chuyện đó xảy ra không thường xuyên. Thứ hai, bệnh không ảnh hưởng đến hoạt động, sinh hoạt hằng ngày cũng như hoạt động nghề nghiệp, mối quan hệ của người đó. Những người xung quanh cùng độ tuổi, mức độ suy giảm trí nhớ nhận thức cùng tương tự những người này.

Đối với trường hợp suy giảm nhận thức do bệnh lý, chuyện than phiền trí nhớ xảy ra thường xuyên. Thứ hai, nó gây ảnh hưởng đến hoạt động cũng như hoạt động sống hằng ngày và mối quan hệ của người đó đối với người xung quanh.

4. Cách nhận biết tình trạng rối loạn nhận thức

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Các dấu hiệu bệnh nhân suy giảm trí nhớ là họ than phiền về sự sụt giảm trí nhớ. Các trí nhớ này là trí nhớ gần, tức là họ khó thu nhận được yêu cầu. Khi chúng ta yêu cầu người đó kể lại câu chuyện xảy ra trên truyền hình vào tối qua, họ sẽ không kể lại được nội dung truyền hình hoặc khi cho họ xem một câu truyện ngắn họ không kể lại được.

Khi chúng ta yêu cầu họ nói lại họ đã ăn gì trong bữa ăn sáng, họ không nói lại được. Một số người bệnh than phiền họ quên uống thuốc, ăn rồi chưa ăn, dễ lặp đi lặp lại câu hỏi, họ không nhớ họ để quên đồ đạc. Họ sẽ quên từ ngữ dùng để diễn đạt sự vật hay sự việc. Người bệnh cũng gặp khó khăn trong công việc hằng ngày, ví dụ như đi cắm trại hay tổ chức chuyến đi du lịch.

Sau khỏi COVID-19, bệnh nhân có thể tiến triển rối loạn nhận thức tùy theo tình trạng bệnh nặng hay nhẹ.

5. Phân biệt suy giảm nhận thức và sương mù não do hậu COVID-19

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Chúng ta biết vấn đề mới được đề cập gần đây là hội chứng hậu COVID-19. Sau khi một người khỏi COVID-19, họ có rất nhiều triệu chứng khác nhau về đường hô hấp, đường tiêu hóa, triệu chứng thần kinh. Sương mù não là một trong những biểu hiện bất thường về thần kinh. Nhưng đây không phải là bệnh lý mà đó là thuật ngữ chỉ tình trạng bao gồm triệu chứng khác nhau như suy giảm nhận thức, giảm tập trung, kém chú ý, quên những chuyện xảy ra, khó tìm từ, lên kế hoạch. Sương mù não không những xảy ra ở bệnh nhân COVID-19 mà còn bệnh lý khác như nhiễm trùng nặng, nhiễm siêu vi nặng hay viêm não, chấn thương sọ não. Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt sương mù não với suy giảm nhận thức. Suy giảm nhận thức là khi người đó suy giảm trí nhớ và chức năng nhận thức. Ví dụ suy giảm ngôn ngữ, lên kế hoạch thực hiện động tác, nhận thức môi trường xung quanh.

Đối với sương mù não, biểu hiện rất đa dạng, nó không chỉ liên quan đến chức năng nhận thức, người bị sương mù não không những suy giảm trí nhớ và kém tập trung, mà hoạt động tinh thần diễn ra chậm chạp. Họ thường sẽ thờ ơ, suy giảm về khả năng nhớ từ, khả năng lên kế hoạch cũng bị ảnh hưởng. Người bệnh cũng cảm thấy mệt mỏi về mặt tinh thần, chóng mặt, choáng váng hay mất ngủ, buồn chán,… Đôi khi người bệnh còn tả họ đi trong sương mù, người bắt buộc phải làm việc vào ban đêm.

Như vậy, biểu hiện của sương mù não rất đa dạng. Nó không chỉ gây ảnh hưởng đến nhận thức mà còn cảm xúc, cơ thể ví dụ như đau nhức cơ, khớp,  mất ngủ…

6. Bệnh nhân COVID-19 có bị tiến triển rối loạn nhận thức không?

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Theo thống kê gần đây, sau khỏi COVID-19 bệnh nhân có mắc tình trạng sương mù não hay không tùy thuộc vào nhiều yếu tố. Thứ nhất, bệnh nhân có bị COVID-19 nặng hay không, tức là bệnh nhân phải thở máy và nằm ở đơn vị ICU. Người ta thấy, những người này tỷ lệ mắc sương mù não cao hơn 80%. Bệnh nhân mắc COVID-19 nhẹ điều trị tại nhà, chiếm khoảng 30%. Người lớn tuổi có bệnh lý nền đặc biệt người bị suy giảm nhận thức sau khi mắc COVID-19, nguy cơ sương mù não sẽ cao hơn so với người không có bệnh lý thần kinh hay trầm cảm lo âu. Như vậy, bệnh lý sương mù não còn tùy thuộc vào yếu tố bệnh lý, cơ địa bản thân của người đó.

7. Phân biệt rối loạn nhận thức, Alzheimer và sa sút trí tuệ

BS.CK2 Nguyễn Thị Phương Nga trả lời: Suy giảm nhận thức là thuật ngữ chung dùng để chỉ suy giảm nhận thức nhẹ và giai đoạn nặng hơn là sa sút trí tuệ. Sa sút trí tuệ chỉ là hậu quả của suy giảm nhận thức nhẹ trước đó. Suy giảm nhận thức nhẹ có thể là biểu hiện trung gian của hoạt động nhận thức bình thường và tình trạng sa sút trí tuệ.

Bệnh Alzheimer có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có bệnh thoái hóa thần kinh. Alzheimer là nguyên nhân hàng đầu gây thoái hóa thần kinh. Alzheimer gây suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ.

Ngoài Alzheimer, sa sút trí tuệ còn do bệnh lý mạch máu não sau khi bị đột quỵ hoặc bệnh Parkinson diễn biến gây ra.

Phần 2: Dấu hiệu và phương pháp điều trị suy giảm nhận thức

Trọng Dy, benhdotquy.net

(Theo Rối loạn nhận thức và suy giảm trí nhớ hậu COVID-19: Phân biệt và điều trị sao cho hiệu quả? Video AloBacsi)