Kiểm soát tình trạng thừa cholesterol: Chìa khoá giúp giảm nguy cơ đột quỵ

1. Cholesterol là gì mà ai cũng ưu tiên thực phẩm “KHÔNG cholesterol xấu”?

Khi tìm mua một loại thực phẩm hay sản phẩm nào, nhiều người thường dựa vào tiêu chí “KHÔNG cholesterol xấu”. Vậy cụ thể cholesterol xấu là gì và nó ảnh hưởng như thế nào đến sức khoẻ tổng thể, thưa BS?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Cholesterol do gan sản xuất ra, được lấy từ những axit béo được hấp thu từ hệ tiêu hoá khi chúng ta ăn vào. Cholesterol là một thành phần chính yếu trong tất cả các cấu tạo của màng tế bào.

Cholesterol được chia thành cholesterol “xấu” hay cholesterol “tốt” sẽ tuỳ thuộc vào chức năng của cholesterol đó.

Cụ thể, cholesterol “xấu” thường được viết tắt là chữ LDL, tức là một loại lipoprotein tỷ trọng thấp. Chức năng của LDL là mang cholesterol từ gan đến các tế bào và các cơ quan sử dụng. Như vậy, nếu LDL quá cao sẽ bị giữ lại ở tế bào ở cơ quan đó và tạo nên những mảng xơ vữa. Chính những mảng xơ vữa này sẽ gây ra những hậu quả như thiếu máu cơ tim, thiếu máu não.

Cholesterol “tốt” được viết tắt là HDL, là một loại lipoprotein tỷ trọng cao. HDL sẽ thực hiện nhiệm vụ ngược lại, tức đem mỡ từ những tế bào, cơ quan đem trả lại cho gan. Vì vậy, có thể ví von HDL giống như một người quét rác dọn đường, nó sẽ dọn những mỡ xấu còn thừa lại. Tuy nhiên, khả năng của “người tốt” này thường không cao. Nó chỉ có khả năng dọn dẹp được khoảng 1/3 – 1/4 lượng cholesterol “xấu”. Do đó, khi chúng ta ăn quá nhiều cholesterol “xấu”, dù mình có tìm mọi cách để nâng cholesterol “tốt” lên đi chăng nữa thì hậu quả mà cholesterol “xấu” để lại vẫn còn mà chúng ta không thể nào giải quyết hết được.

Khi tìm mua những loại thực phẩm, chúng ta thường “né” những thực phẩm có chứa cholesterol “xấu” – những axit béo bão hoà. Bởi từ những axit béo bão hoà đó, gan sẽ lấy và tạo nên cholesterol “xấu” – LDL.

Đó là hậu quả xấu mà cholesterol “xấu” gây ra và chúng ta hoàn toàn có thể tránh né được bằng cách nhìn thành phần trên thức ăn mà mình dự định mua để loại bỏ bớt đi những cholesterol “xấu” có thể nạp vào.

2. Vì sao thừa cholesterol lại liên quan mật thiết nguy cơ đột quỵ?

Đột quỵ là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra tàn tật và phổ biến thứ 3 gây tử vong tại Việt Nam. Các thông tin hiện nay đều đề cập đến mối liên quan giữa đột quỵ và thừa cholesterol, nhờ BS giải thích rõ hơn về vấn đề này ạ?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Thực tế, tình trạng báo động về vấn đề thừa cholesterol xuất hiện ngày càng nhiều.

Theo ghi nhận ở các bệnh viện lớn, tỷ lệ đột quỵ cũng tăng 3 – 4 lần so với 10 năm trước đây. Ngày nay, đột quỵ ngày càng trẻ hoá, tỷ lệ người đột quỵ dưới 45 tuổi đang ngày càng gia tăng.

Có thể thấy, đột quỵ liên quan khắn khít với vấn đề thừa Cholesterol. Bởi lẽ khi cholesterol “xấu” tích tụ lại ở các cơ quan, nó sẽ tạo nên những mảng xơ vữa. Theo đó, những mảng xơ vữa này sẽ càng ngày càng bồi đắp lên làm hẹp dần dần những mạch máu.

Chúng ta có thể hiểu nôm na tình trạng này giống như “mỡ bám vào ống nước”. Nếu chúng ta dọn rửa mà không loại bỏ những mỡ thừa thức ăn vào thùng rác mà đổ trực tiếp vào bồn rửa thì sau một thời gian, chắc chắn sẽ nghẹt đường ống.

Bên trong lòng mạch của chúng ta cũng như vậy. Quá trình bồi đắp từ từ các mảng xơ vữa sẽ gây hẹp mạch máu, dẫn đến tình trạng thiếu máu. Nếu thiếu máu ở tim, bệnh nhân sẽ bị thiếu máu cơ tim. Nếu thiếu máu ở não, bệnh nhân sẽ bị thiếu máu não. Nếu tình trạng này kéo dài mà không điều trị sẽ dẫn đến tắc mạch. Nếu tắc ở tim, bệnh sẽ bị nhồi máu cơ tim, còn nếu tắc ở não thì sẽ bị đột quỵ.

Bên cạnh đó, mảng xơ vữa này nó còn có khả năng vỡ ra. Như vậy, một mảng xơ vữa nhỏ vỡ ra sẽ trôi về những mạch máu nhỏ hơn và làm tắc những mạch máu đó làm chết đi một vùng não mà mạch máu nhỏ đó chi phối. Đó là mối liên quan rất chặc chẽ giữa đột quỵ và thừa cholesterol.

3. Thừa cholesterol có phải là nguyên nhân phổ biến gây đột quỵ không?

Trong thực tế lâm sàng, thừa cholesterol có phải là nguyên nhân phổ biến gây đột quỵ không, thưa BS?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Trên lâm sàng, có 2 dạng đột quỵ thường gặp là đột quỵ do nhồi máu não và đột quỵ do xuất huyết não.

Nhồi máu não là quá trình huyết khối được bồi đắp lên gây hẹp mạch máu hoặc tắc mạch máu.

Đột quỵ xuất huyết não thường gặp ở những bệnh nhân tăng huyết áp. Huyết áp là áp lực của máu bên trong thành mạch. Như vậy, khi áp lực này tăng quá cao sẽ làm cho mạch máu bị vỡ đi gây chảy máu ra ngoài hệ thống não.

Một dạng đột quỵ xuất huyết não thứ hai là dị dạng mạch máu não. Dị dạng mạch máu não là bản thân mạch máu vốn đã bị dị dạng từ trước đó nên thành mạch không bền vững như các thành mạch máu bình thường. Vì vậy, không cần tăng áp lực lên quá nhiều như những bệnh nhân tăng huyết áp mà chỉ cần áp lực nhỏ cũng đã khiến bệnh nhân bị xuất huyết. Đó là lý do tại sao đột quỵ hay đột tử có thể xảy ra ở những người rất trẻ (dưới 18 tuổi) dù họ không có các yếu tố nguy cơ hình thành huyết khối.

Nhồi máu não chiếm đến 80% tỷ lệ mà nguyên nhân chủ yếu lại là do thừa cholesterol. Bởi thế, thừa cholesterol vẫn là nguyên nhân phổ biến gây đột quỵ khi nó chiếm tới 80% các ca gây đột quỵ trên lâm sàng.

4. Vì sao tình trạng thừa cholesterol lại phổ biến ở Việt Nam?

Theo thống kê của Bộ Y tế năm 2020, cứ 10 trưởng thành thì có 3 người bị thừa cholesterol. Thưa BS, vì sao tình trạng thừa cholesterol lại phổ biến ở Việt Nam? 

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Tình trạng thừa Cholesterol ngày càng phổ biến hơn bởi thói quen ăn uống và sinh hoạt của chúng ta bắt đầu thay đổi nhiều so với những thập kỷ trước đây.

Thay đổi thứ nhất chính là chế độ ăn không lành mạnh. Chúng ta sử dụng quá nhiều thực phẩm chứa chất béo no như mỡ động vật hoặc các loại nội tạng của động vật. Bên cạnh đó, chúng ta cũng bắt đầu quen thuộc với các loại thực phẩm nhanh như gà rán, khoai tây chiên,… Hơn thế, nhiều người cũng làm quen dần với thói ăn của người phương Tây như: ăn nhiều sữa, kem, bơ, phô mai, bánh ngọt. Chính vì thói quen ăn uống không lành mạnh đó đã dẫn đến tình trạng thừa cholesterol ngày cào cao..

Đồng thời, việc lười vận động cũng là nguyên nhân khiến người dân ngày càng thừa cholesterol. Hiện nay, với sự phát triển của kỹ thuật số như internet và mạng xã hội, chúng ta dành quá nhiều thời gian cho việc nằm lướt facebook, làm mọi thứ liên quan đến mạng internet. Điều này làm chiếm nhiều thời gian và làm trì hoãn, giảm thời gian để chúng ta ra ngoài để vận động thể lực. Thực tế, chỉ khi chúng ta vận động thể lực thì mới sử dụng được những cholesterol thừa, tiêu đốt nó đi để tạo thành năng lượng. Do đó, nếu chúng ta lười vận động thì những cholesterol vẫn thừa trong cơ thể mà không có cơ hội để sử dụng.

Mặt khác, hút thuốc lá sẽ làm giảm cholesterol “tốt” trong cơ thể. Do vậy, vô hình trung người có thói quen hút thuốc lá đang giảm một yếu tố có thể bảo vệ cơ thể mình.

Đó là 3 nguyên nhân thường gặp lý giải cho vấn đề tình trạng thừa Cholesterol ngày càng phổ biến.

5. Ai dễ bị thừa cholesterol?

Vậy những ai có nguy cơ cao bị thừa cholesterol ạ, thưa BS?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Những người có nguy cơ thừa Cholesterol đó là người lớn tuổi bởi khi càng lớn tuổi thì nguy cơ xuất hiện những rối loạn chuyển hoá bên trong cơ thể ngày càng cao. Cơ thể chúng ta cũng giống như một cổ máy, nếu hoạt động càng lâu thì càng về sau sẽ gặp trục trặc. Quá trình chuyển hoá lipid của người lớn tuổi cũng như vậy, càng về sau thì sẽ tạo nên nhiều cholesterol dư thừa.

Mặt khác, phụ nữ mãn kinh sẽ có nguy cơ cao hơn so với người có kinh nguyệt đều đặn bởi những rối loạn nội tiết tố cũng ảnh hưởng đến quá trình chuyển hoá cholesterol bên trong cơ thể.

Bên cạnh đó, nếu gia đình có nhiều thành viên đều bị tăng cholesterol thì nguy cơ của bạn cũng sẽ cao hơn những người có gia đình không có người bị thừa cholesterol. Hoặc nếu bạn vốn sinh ra trong gia đình có người mắc bệnh mạch vành hoặc đột quỵ sớm (nam bị đột quỵ trước 55 tuổi, nữ bị đột quỵ trước 65 tuổi) thì nguy cơ thừa cholesterol của bạn sẽ nhiều hơn so với những người còn lại.

Ngoài ra, người sử dụng rượu thường xuyên cũng là đối tượng dễ bị thừa cholesterol. Rượu gây hại cho gan, trong khi đó gan lại là cơ quan tạo nên những cholesterol. Do đó việc tổn thương tế bào gan sẽ làm rối loạn quá trình tạo cholesterol này. Đồng thời, rượu cũng làm tăng tình trạng tăng salicylic – một loại mỡ bên trong cơ thể.

Cuối cùng, những người mắc các bệnh lý làm tăng lượng mỡ bên trong cơ thể như tiểu đường, suy giáp, một số bệnh thận,… cũng là đối tượng dễ bị thừa cholesterol.

6. Người gầy thì sẽ không thừa cholesterol, có đúng không?

Những người gầy có nguy cơ thừa cholesterol không, thưa BS?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Thực tế, hầu hết các trường hợp mỡ máu cao thường gặp ở người thừa cân béo phì, vốn là hậu quả của chuyện ăn uống không lành mạnh. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người gầy xét nghiệm vẫn bị mỡ cao trong máu.

Nguyên nhân những nhóm người gầy có mỡ máu thường do các yếu tố di truyền hoặc người lớn tuổi mắc bệnh về gan dẫn đến rối loạn chuyển hoá lipid ở bên trong cơ quan cơ thể.

Khi chúng ta ăn thức ăn vào, sau khoảng 2 – 3 giờ, mỡ bắt đầu được cơ thể hấp thụ chuyển hoá vào máu, đạt mức độ cao nhất sau ăn là 4 – 6 giờ. Trong 9 giờ, nồng độ máu này sẽ được điều chỉnh về mức độ bình thường. Đối với những người bị rối loạn chuyển hoá lipid, quá trình chuyển hoá tạo mỡ cũng như quá trình hấp thu mỡ đem về các tế bào sẽ bị chậm hơn so với những người khác. Do đó, nguy cơ để lại là lượng mỡ di chuyển bên trong tế bào máu sẽ lâu hơn so với những người khác. Như vậy, nguy cơ để mỡ bám, tích tụ lại thành mạch cũng sẽ cao hơn. Đó là những nguyên nhân vì sao chúng ta thấy những người gầy khi xét nghiệm ra vẫn bị mỡ máu cao.

7. Thừa cholesterol, khi nào là nguy hiểm?

Tình trạng thừa cholesterol khi nào là nguy hiểm và làm sao để nhận biết mình có đang thừa cholesterol không ạ?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Hầu hết tình trạng thừa cholesterol không có biểu hiện rõ ràng, không có triệu chứng gì xảy ra. Chúng ta chỉ thấy triệu chứng khi đã có biến chứng như thiếu máu cơ tim, đột quỵ. Song, đến khi có biến chứng thì đã muộn để có thể cải thiện tình trạng đó. Theo đó, chỉ có một cách giúp chúng ta phát hiện được tình trạng có tăng mỡ trong máu không đó là thông qua xét nghiệm mỡ trong máu.

Các chuyên gia y tế khuyến cáo, sau 20 tuổi, chúng ta nên bắt đầu quan tâm đến vấn đề thừa cholesterol và kiểm tra sức khoẻ định kỳ tốt nhất mỗi 6 tháng/lần hoặc 1 năm/lần. Chỉ có xét nghiệm mỡ máu, chúng ta mới biết được những chỉ số ở bên trong sẽ là bao nhiêu.

Khi xét nghiệm, cần phải xét nghiệm đủ bilan mỡ máu, bao gồm 4 yếu tố: thử cholesterol toàn phần, thử LDL, thử HDL và thử triglyciride. Tuỳ theo loại mỡ nào cao và tuỳ theo yếu tố nguy cơ của mỗi người mà sẽ có trị số nguy hiểm riêng.

Ví dụ, nếu chúng ta xét nghiệm thấy trị số LDL > 160mg/dL thì trị số này được gọi là cao, nếu > 190mg/dL được gọi là nguy cơ rất cao, tức tình trạng nguy hiểm. Hoặc nếu trị số triglyciride > 500mg/dL thì gọi là nguy hiểm vì nó làm tăng yếu tố về tim mạch, đột quỵ. Việc triglyciride tăng quá cao này còn có thể dẫn đến nguy viêm tuỷ cấp ở bệnh nhân.

Đó là cách mà chúng ta có thể nhận biết khi nào thừa cholesterol là nguy hiểm và cách để phát hiện mỡ trong máu cao đó là phát hiện sớm thông qua xét nghiệm máu.

8. Giải pháp nào giúp đẩy lùi tình trạng thừa cholesterol?

Có những phương pháp giúp phòng ngừa hoặc đẩy lùi tình trạng thừa cholesterol, bảo vệ sức khoẻ tim mạch ạ?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Để đẩy lùi tình trạng thừa cholesterol, chúng ta có thể áp dụng một số biện pháp sau:

Thứ nhất, chúng ta cần có một chế độ ăn lành mạnh. Bạn nên hạn chế sử dụng axit béo bão hoà, tức hạn chế ăn mỡ động vật, hạn chế ăn thịt có mỡ, nội tạng động vật. Đồng thời, hạn chế thực phẩm có đường như bánh kẹo ngọt, các loại trái cây nhiều đường. Thay vào đó, nên ăn nhiều rau và sử dụng dầu thực vật như dầu mè, dầu đậu nành,… Bên cạnh đó, bạn cũng nên ăn nhiều cá hoặc các loại đậu để thay thế cho thịt. Mỗi tuần, chúng ta nên có 3 ngày để ăn cá và đậu để thay thế cho lượng thịt tiêu thụ vào. Cần lưu ý rằng, khi ăn thịt, nên chọn những loại thịt không mỡ, hạn chế ăn da, gân vì chúng chứa khá nhiều mỡ trong đó.

Dù bạn có đang thừa cholesterol nhưng không nên loại hẳn chất béo ra khỏi thực đơn. Bởi người bệnh mỡ máu vẫn có những chất béo có vai trò tốt như chất béo không bão hoà cần thiết bên trong cơ thể (omega 3, omega 6). Vì vậy, chúng ta không nên loại bỏ chất béo hoàn toàn mà cần phải lựa những thực phẩm có chứa chất béo tốt như cá, dầu thực vật.

Nếu cân nặng bị thừa, bạn nên phải tích cực giảm cân với chế độ ăn uống cho phù hợp và tăng cường vận động thể lực để giúp duy trì cân nặng. Bởi khi thừa cân, chúng ta thường có xu hướng tăng cholesterol “xấu” và giảm cholesterol “tốt”.

Bên cạnh đó, chúng ta cần phải hoạt động thể lực, duy trì tối thiểu thời gian tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày. Bạn không nhất thiết phải tập một lần đủ số phút mà có thể chia thời gian tập thành buổi sáng và buổi tối, miễn sao trong ngày bạn đảm bảo được ít nhất 30 phút tập thể dục để đốt cháy bớt đi cholesterol thừa bên trong cơ thể.

Ngoài ra, nếu có thói quan hút thuốc lá, bạn nên cai hút thuốc lá bởi việc hút thuốc sẽ làm giảm đi lượng HDL, trong khi đó HDL giúp đẩy LDL ra khỏi cơ thể. Đồng thời, bạn nên tránh uống quá nhiều rượu.

Đó là những phương pháp để giúp chúng ta duy trì được lượng HDL bảo vệ cơ thể và giảm lượng cholesterol thừa bên trong cơ thể.

9. Liệu có thể sử dụng thuốc để hỗ trợ giảm tình trạng thừa cholesterol?

Bên cạnh những phương pháp về lối sống, chúng ta có thể sử dụng thuốc để hỗ trợ giảm tình trạng thừa cholesterol không?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Nếu như sau khi bạn đã tích cực vận động, tiết chế ăn uống, mà mỡ trong máu vẫn còn cao thì lúc này bạn cần phải sử dụng thuốc để điều trị mỡ trong máu. Tuy nhiên, việc dùng thuốc phải tuân theo chỉ định và có sự theo dõi của bác sĩ. Bởi tuỳ theo trị số mỡ trong máu và loại bệnh nền đang có, mỗi người sẽ có một trị số mục tiêu mỡ khác nhau. Do đó, việc nên sử dụng loại thuốc nào với liều bao nhiêu chỉ có các bác sĩ mới là người nắm được.

Ví dụ, thuốc trị mỡ máu chủ yếu được chia thành 2 nhóm chính là nhóm thuốc làm giảm LDL và nhóm thuốc làm giảm triglyceride. Như vậy, chỉ có bác sĩ mới xác định bạn nên dùng loại thuốc nào và hàm lượng cao ở mức độ nào là phù hợp. Do đó, tuyệt đối phải sử dụng thuốc dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, không nên tự ý mua thuốc về sử dụng.

10. Người thừa cholesterol phòng ngừa đột quỵ như thế nào?

Với những người đang trong tình trạng thừa cholesterol, BS có lời khuyên trong việc phòng ngừa đột quỵ lúc này ạ?

ThS.BS Đặng Huỳnh Anh Thư trả lời: Việc đầu tiên, chúng ta cần nhận thức được vai trò xấu của vấn đề thừa cholesterol đối với đột quỵ.

Do bệnh mỡ máu là một bệnh mãn tính nên đòi hỏi sự theo dõi lâu dài. Từ việc chúng ta nhận thức đúng được vấn đề, khi đó chúng ta mới theo dõi lâu dài và điều trị được. Nếu chúng ta không nhận thức đúng và chỉ dùng thuốc trong một thời gian ngắn thì thời gian sau sẽ không phòng ngừa được đột quỵ.

Nếu bạn đang điều trị mỡ máu thì nên tiếp tục theo dõi việc điều trị, tuyệt đối tuân thủ theo sự hướng dẫn của bác sĩ.

Đồng thời, cố gắng kiểm soát lượng cholesterol thừa bằng những phương pháp như: thay đổi lối sống, tập thể dục, tránh rượu bia, tránh hút thuốc lá,…

Anh Thi – benhdotquy.net