Cơn thiếu máu não thoáng qua: Lời cảnh báo đột quỵ từ tương lai

Một cuộc tấn công thiếu máu cục bộ thoáng qua (TIA) xảy ra khi máu cung cấp cho não bị gián đoạn trong thời gian ngắn. TIA thuộc chuỗi biến cố nghiêm trọng, “dự đoán” cơn đột quỵ trong tương lai. Tuy vậy, đây cũng là cơ hội để điều trị sớm, ngăn chặn tổn thương tàn phế vĩnh viễn.

10-03-2021 08:01

1. Cơn thiếu máu não thoáng qua là gì?

Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) hiện nay được định nghĩa là đợt cấp rối loạn chức năng thần kinh do thiếu máu não cục bộ tạm thời, các triệu chứng không quá một giờ nhưng đôi khi có thể kéo dài hơn và không có bằng chứng của nhồi máu não.

Sự tiến bộ của chẩn đoán hình ảnh đã ghi nhận nhiều trường hợp là đột quỵ nhẹ có triệu chứng thoáng qua trong thời gian 24 giờ hơn là TIA thật sự.

2. Vì sao lại xuất hiện cơn thiếu máu não thoáng qua?

Có 2 cơ chế chính dẫn đến TIA. Một là do nghẽn tắc nhánh động mạch não, mà nguyên nhân hàng đầu là do vữa xơ động mạch.

Hai là do giảm lưu lượng tưới máu toàn thể hay cục bộ, nguyên nhân là do hạ huyết áp thế đứng; các nguyên nhân gây chít hẹp hệ động mạch cảnh hoặc động mạch sống – nền; loạn nhịp tim; tăng độ nhớt của máu; “hội chứng cướp máu dưới đòn”…

Trước đây, thiếu máu não thường được đề cập đến chủ yếu ở đối tượng từ 60 tuổi trở lên, nhưng những năm gần đây, vô số yếu tố bất lợi cho sức khỏe của cuộc sống hiện đại khiến cho tỷ lệ mắc bệnh ngày càng trẻ hóa, nhiều trường hợp bị thiếu máu não chỉ ở tuổi 35, thậm chí có những ca còn trẻ hơn.

Cơn thiếu máu não thoáng qua thường xảy ra do các cục máu đông làm tắc nghẽn động mạch, khiến việc cung cấp máu cho não bị gián đoạn. Khi không có đủ lượng máu, não sẽ bị thiếu oxy và không thể hoạt động như bình thường, gây ra các triệu chứng. Sau khi cục máu tan ra, các triệu chứng sẽ biến mất.

3. Ai có nguy cơ gặp cơn thiếu máu não thoáng qua?

Có nhiều yếu tố tác động đến cơn thiếu máu não thoáng qua như: Chủng tộc, tuổi, do di truyền. Những người có nguy cơ bị cơn thiếu máu não thoáng qua là: Người có cha mẹ bị bệnh tim mạch; người trên 55 tuổi ở nam gặp nhiều hơn nữ; người bị béo phì; người mắc các bệnh tăng huyết áp, bệnh van tim, suy tim, đái tháo đường, cholesterol trong máu cao, tiền sử đột quỵ hoặc TIA; tiền sử rung nhĩ kịch phát; hút thuốc lá, sử dụng ma túy…

4. Bao lâu sau cơn thiếu máu não thoáng qua sẽ bị đột quỵ?

Sau cơn TIA đầu tiên có đến 10-20% bệnh nhân sẽ xuất hiện đột quỵ sau 90 ngày, 50% bệnh nhân sẽ bị đột quỵ trong vòng 48 giờ đầu sau TIA

TIA thường kéo dài trong thời gian ngắn nhưng sau đó chúng sẽ biến mất. Chính vì vậy, nhiều người thường chủ quan bỏ qua các dấu hiệu mà cơ thể đã cảnh báo cần đến gặp bác sĩ trước khi xảy ra biến cố nguy hiểm.

Thống kê cho thấy, sau cơn TIA đầu tiên có đến 10-20% bệnh nhân sẽ xuất hiện đột quỵ sau 90 ngày, 50% bệnh nhân sẽ bị đột quỵ trong vòng 48 giờ đầu sau TIA, 1/3 bệnh nhân không được điều trị sẽ xuất hiện đột quỵ trong vòng 5 năm.

Vì vậy, các chuyên gia nhận định nên xem TIA là “cơn đau thắt ngực không ổn định của não”, đồng thời cảnh báo không nên xem thường TIA và đề nghị chuyển thành “tiền đột quỵ” hoặc “đột quỵ nhẹ” để mọi người nhận thức rõ về tình trạng này, chủ động phòng ngừa trước khi diễn tiến nặng hơn.

>>> Vì sao người trẻ bị đột quỵ ngày càng nhiều?

5. Dấu hiệu nhận biết thiếu máu não thoáng qua

Triệu chứng của TIA tương tự như triệu chứng của đột quỵ nhưng hầu như các triệu chứng sẽ biến mất trong vòng từ 10 đến 20 phút, hiếm khi kéo dài quá một giờ. Khi triệu chứng kéo dài quá một giờ được xem như bệnh nhân bị đột quỵ (tai biến mạch máu não), khi đó não đã bị tổn thương vĩnh viễn.

Trong đó, triệu chứng điển hình là cảm giác nặng ở cánh tay, chân, làm rớt đồ vật đang cầm trên tay, thay đổi dáng đi, mất đồng bộ phối hợp trong vận động, thay đổi về cảm giác, tê rần, kiến bò, rối loạn giọng nói, nói khó, lộn xộn, sai lệch, không nói được, mất thăng bằng, chóng mặt bản thân quay hoặc đồ vật xung quanh quay.

Triệu chứng không điển hình là cơn choáng, ngất xỉu, bần thần, nhức đầu nhẹ, quên thoáng qua, nôn, buồn nôn, co giật, liệt mặt, đau ở mắt, méo miệng.

6. Phân biệt dấu hiệu do TIA với rối loạn tiền đình, đau nửa đầu, động kinh

Nhiều người thường nhầm lẫn TIA qua với một khái niệm khác là đột quỵ giả, rối loạn tiền đình. Theo các chuyên gia, thực tế để phân biệt chính xác, điều quan trọng là cần đến bệnh viện để các bác sĩ chuyên khoa khám, đánh giá.

Bên cạnh đó, người bệnh cũng như thân nhân có thể phân loại ban đầu bằng cách đơn giản nhất đó là khi chỉ xảy ra một triệu chứng đơn độc thì không nói đó là đột quỵ. Chẳng hạn, nếu bạn bị chóng mặt nhưng có thể biết rõ nguyên nhân rõ ràng như say tàu xe, uống rượu bia nhiều, mất ngủ… thì đây là triệu chứng đơn thuần do các yếu tố này gây ra và chỉ cần nằm nghỉ ngơi sẽ hết.

Một số trường hợp bị chóng mặt kèm theo cơn nôn ói, nếu nhắm mắt lại sẽ cảm thấy đỡ, ngược lại khi mở mắt ra thấy căn nhà xoay tròn, không yếu tay chân, không nói đớ, không mất cảm giác nửa người thì đó có thể là triệu chứng của rối loạn tiền đình đơn thuần.

Ngoài việc chẩn đoán chính xác còn để loại trừ một số biểu hiện tương tự như:

Đau nửa đầu (Migraine): thường có tiền triệu, đau đầu kèm theo buồn nôn, sợ ánh sáng, sợ tiếng động. Triệu chứng tiến triển từ từ trong vòng 30 phút hoặc lâu hơn.

Ngất: thường trên bệnh nhân có tiền sử bệnh lý tim mạch. Đột ngột mất ý thức ngắn, không có các triệu chứng thần kinh khu trú khác.

Động kinh cục bộ: thường khởi phát khu trú ở một bộ phận rồi lan dần ra bộ phận khác.

Cơn mất trí nhớ thoáng qua: thường gặp ở người cao tuổi. Trong cơn vẫn tỉnh, không có triệu chứng thần kinh khu trú nào khác. Cơn kéo dài nhiều giờ.

Cơn hạ đường huyết: thường trên bệnh nhân có tiền sử đái tháo đường đang điều trị. Có thể chẩn đoán nhanh khi chưa có xét nghiệm bằng cách tiêm glucose tĩnh mạch hoặc uống nước đường.

7. Làm gì khi xảy ra cơn thiếu máu não thoáng qua?

Sau cơn thiếu máu não thoáng qua, hãy đến các cơ sở y tế để kiểm tra sức khỏe, tìm hướng điều trị phù hợp

Khi bị TIA nhưng chỉ choáng nhẹ, mất thăng bằng, chúng ta nên để bệnh nhân trên giường ở một mặt phẳng thông thoáng. Tháo bớt quần áo, nếu có áo khoác, cà vạt, thắt lưng thì tháo ra hoặc nới lỏng. Để đầu thấp để máu lưu thông lên não được dễ dàng, sau khi bệnh nhân tỉnh táo thì cho uống nước, sữa, ăn cháo loãng rồi để bệnh nhân nằm nghỉ yên tĩnh hồi phục. Không nên hoạt động mạnh hay có cảm xúc mạnh để phòng ngừa tai biến mạch máu não thực sự. Sau đó cần đến cơ sở y tế gần nhất để khám, làm các xét nghiệm để loại trừ.

Trong trường hợp bệnh nhân lơ mơ, ngất xỉu và có dấu hiệu nôn ói. Hãy đặt bệnh nhân ở tư thế hồi phục với các bước như sau: Cho nạn nhân nằm ngửa một tay đặt vuông góc với chân. Chân đối diện co lên vắt tay cùng bên với chân sang vai bên kia rồi lật nạn nhân sang một bên, lấy tay gối lên đầu bệnh nhân tay kia để vuông góc với thân giúp bệnh nhân thông thoáng đường thở.

Sau đó đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa để được điều trị. Lưu ý, ở bệnh nhân hôn mê không nên để bệnh nhân nằm ngửa vì sẽ làm lưỡi bị tụt xuống, làm lấp tắc đường thở từ đó dẫn đến suy hô hấp.

8. Làm các xét nghiệm gì khi bị cơn thiếu máu não thoáng qua?

TIA có các triệu chứng lâm sàng “thoáng qua” nhưng là yếu tố chỉ điểm nguy cơ cao gây đột quỵ não thực thụ. Do vậy, bệnh nhân cần được xử trí điều trị sớm và khảo sát các yếu tố nguy cơ để có kế hoạch điều trị dự phòng tốt.

Toàn bộ các bệnh nhân có TIA cần được làm xét nghiệm khảo sát các yếu tố nguy cơ, bao gồm: chụp cắt lớp vi tính não (CT-Scan) hoặc chụp cộng hưởng từ não (MRI), công thức tế bào máu, lipid máu, điện tim, siêu âm tim, siêu âm hệ động mạch cảnh và hệ động mạch đốt sống – thân nền.

Các xét nghiệm này nên hoàn tất trong vòng 24-48 giờ đầu sau cơn TIA. Các kết quả xét nghiệm là cơ sở để xây dựng kế hoạch điều trị dự phòng.

9. Điều trị cơn thiếu máu não thoáng qua như thế nào?

Khi bác sĩ đã xác định nguyên nhân của TIA, mục tiêu của điều trị là để điều chỉnh bất thường và ngăn ngừa đột quỵ. Tùy thuộc vào nguyên nhân của TIA, bác sĩ sử dụng một số loại thuốc để giảm khả năng bị đột quỵ sau một TIA.

Các thuốc được lựa chọn phụ thuộc vào vị trí, nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng và loại TIA. Hai loại thuốc hay dùng là thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel; thuốc chống đông máu bao gồm heparin và warfarin; nếu có rung nhĩ, bác sĩ có thể kê toa một loại thuốc chống đông. Ngoài ra, người bệnh cũng có thể sẽ phải phẫu thuật can thiệp động mạch cảnh tắc hẹp như nong mạch, đặt stent…

Ngoài ra bệnh nhân cũng phải điều trị các nguy cơ khác như tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng mỡ máu; cai thuốc lá, thuốc lào, ngưng uống nhiều rượu và có chế độ ăn uống sinh hoạt, tập luyện phù hợp.

Theo khuyến cáo của Hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ, cần giữ mức huyết áp tâm thu < 140 và huyết áp tâm trương < 90. Riêng ở bệnh nhân bị đái tháo đường, mức huyết áp khuyến cáo là <130/85 mmHg và giữ mức đường huyết dưới 7 mmol/lít.

Bên cạnh đó các hoạt động thể dục được khuyến cáo từ 30 đến 60 phút/1 lần vận động, 3 đến 4 lần/tuần nếu như không có các bệnh lý tim mạch nặng như suy tim, nhồi máu cơ tim hoặc các chống chỉ định khác. Đồng thời cần có chế độ ăn hạn chế các thức ăn nhiều mỡ động vật, nhiều đường và tăng cường ăn rau xanh và hoa quả tươi.

10. Phòng ngừa cơn thiếu máu não thoáng qua, đột quỵ thế nào?

Bất kỳ ai cũng có thể gặp phải TIA, nguy cơ càng cao khi chúng ta lớn tuổi cũng như bị các bệnh liên quan như trên. Vì vậy để hạn chế xảy ra TIA, chúng ta cần phải kiểm soát và thay đổi những nguy cơ, hành vi có thể thay đổi được như: Có chế độ ăn uống hợp lý, tăng cường vận động, tập thể dục, bỏ thuốc lá, rượu, bia. Những người bị bệnh đái tháo đường, cao huyết áp phải kiểm soát được bệnh lý của mình…

TIA là một cảnh báo, nghĩa là người bệnh có khả năng bị đột quỵ trong tương lai vì vậy cần điều trị sớm có thể giúp phòng ngừa đột quỵ.

Đối với những người đã xảy ra cơn TIA, bệnh nhân cần phải được tầm soát sức khỏe ít nhất một lần bằng những xét nghiệm cơ bản, thường quy và ít tốm kém như đường huyết, ion máu, siêu âm tim, đo điện tim, đo huyết áp và chụp X-quang phổi…

Nếu có điều kiện, người bệnh có thể chụp cộng hưởng từ (MRI với từ trường 1,5 Tesla, 3 Tesla) để khảo sát mạch máu não, qua đó có thể đánh giá, phát hiện có phình, hẹp hoặc tắc nghẽn mạch máu hay không để có hướng xử trí thích hợp,

Với những người có nguy cơ đột quỵ, bác sĩ sẽ cho liệu trình theo dõi một cách phù hợp. Có thể trong vòng 3 tháng, 6 tháng, 1 năm cần phải kiểm tra lại, thời gian lâu hay mau phụ thuộc vào tình trạng của bệnh nhân. Bệnh nhân có những triệu chứng nhẹ sẽ kiểm tra lại nếu cơ thể có những rối loạn bất thường hoặc định kỳ. Ngược lại, nếu kết quả tầm soát sức khỏe bình thường thì sau 5-10 năm mới cần chụp lại MRI.

Đối với những người không có yếu tố nguy cơ thì thường xuyên kiểm tra sức khỏe định kỳ 6 tháng/lần để phát hiện và điều trị dứt điểm các dấu hiệu nguy cơ nếu có.

>>> Giải đáp tất cả những thắc mắc về tầm soát đột quỵ